Samengesteld 14 juni 2004. Gewijzigd 3 december 2006.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Betonie - Stachys officinales, Koortskruid, Betonica, Beteuniebloem. 'Zehrkraut' (wegteerkruid)

Engels: Bishop's Wort, Hedge Nettle, Lamb's Ears, Lousewort, Purple Betony, Wood Betony, Woundwort (volksnaam voor deze plant)
Duits: Heil-Ziest, Betonika, Heil-Batunge, Rote Betonie, Ziest, Echter Ziest, Gemeiner Ziest, Flohblume, Zehrkraut, Feuerkraut, Pandonie
Frans: Betoine

De geslachtsnaam 'Stachys' heeft zijn wortels in het Grieks, en betekent 'aar', of ook wel 'speer'. Het verwijst naar de vrij opeengepakte bloemen van de betonie, die in werkelijkheid geen aren, maar schijnaren vormen.
In sommige bronnen wordt niet gesproken over de Stachys officinalis, maar wordt het kruid met zijn oudere naam Betonica officinalis genoemd. De Nederlandse naam Betonie (maar ook het Franse Betoine, het Engelse Betony en de oude botanische naam Betonica) zou volgens ťťn bron refereren naar Berenice, die in het nieuwe testament zou voorkomen. Andere bronnen verwijzen naar de 'Vettones', een Gallische/Keltische stam op het Iberische schiereiland. In de Romeinse oudheid werd de plant trouwens 'Vettonica' genoemd. De Engelse volksnaam 'Woundwort' verwijst naar de wondhelende kwaliteiten van het kruid. Het 'Bishop's Wort' verwijst naar de gewoonte om het kruid in de tuinen rondom kerken te planten. In de Duitse namen 'Heilziest' en 'Heilbatunge' wordt verwezen naar de medicinale kwaliteiten van de plant. 'Zehrkraut' (Teerkruid) duidt dan weer op het gebruik van de plant bij kinderen die om onduidelijke redenen gewicht verloren (wegteerden).

Oorsprong land van herkomst, wanneer was het al in gebruik?
Familie Labiaten (lipbloemigen)
Kweek De Betonie is een inheemse plant, die echter nog zeer zeldzaam in het wild voorkomt. Ze heeft echter wel haar plaats gevonden in de siertuin, en er zijn dan ook al meerdere cultivars van verkrijgbaar.
Betonie vraagt een droge standplaats in zon tot halfschaduw, en verkiest een neutrale tot lichtzure bodem. De plant kan vermeerderd worden door zaaien of scheuren in herfst of lente. In de zomer, bij het begin van de bloei, wordt het gehele bovengrondse kruid geoogst en gedroogd.

Eigenschappen
Een overblijvende plant die tussen de vijftien en zeventig centimeter hoog wordt en die in de bloeitijd steriele (grondstandige) bladrozetten heeft. Het blad is langstelig, smal en langwerpig eirond en met een hartvormige voet gekarteld; de randen zijn gerimpeld. De bladeren staan kruisgewijs ingeplant en hebben een vrij lange steel. De bloemen staan op rechtopstaande vrijwel bladloze vierkante bloemstengels. Op de bloemstengels groeien kransen van helder (lila) rood tot paarse buisvormige, tweelippige bloemen in opvallende getande groene bloemkelken. De vrij lange bloemstengel draagt hooguit twee tot drie bladerparen. Het gaat hier om schijnkransen die dicht opeenstaan aan het eind van de stengel. De kelk is vijf tot zeven milimeter lang en de kroon is een tot anderhalve centimeter groot. De bovenlip is vlak. Zijdelings gezien lijkt ze bijna recht. De meeldraden zijn recht naar voren gestrekt. De plant bloeit van juli tot september. Ze houdt van zonnige hellingen, bosranden, open bossen, heggen, graslanden, meestal gaat het dan om zandgrond. Ze komt in West-Azie, Noord Afrika en heel Europa ( van de noordkant tot de zuidkant van Scandinavie) voor. In Nederland is ze echter zeldzaam.

Geschiedenis
In de Griekse en Romeinse oudheid was de betonie een zeer belangrijk geneeskruid.
De Griek Dioscorides heeft het over 'Oinos Kesrites' (Betonie-wijn'), die als psychotroop ('inwerkend op het zenuwstelsel) wordt beschouwd en Antonia Musa, de lijfarts van Keizer Augustus, schreef zelfs een monografie 'De Herba Vettonica' ('Over het Kruid Betonie'), waarin hij zevenenveertig aandoeningen noemt die behandeld kunnen worden met Betonie.
Van Plinius is volgend fragment bekend: 'De Vettones in Spanje ontdekten de plant die Vettonica (betonie) wordt genoemd in GaliŽ, Serrratula ('met de gezaagde bladeren') in ItaliŽ en Cestros of Psychotropon in Griekenland - die plant wordt meer dan alle andere hoog in waarde geschat. Een hoekige stengel van een armlengte lang ontspringt, net zoals bij zuring, uit de wortelrozet, die gezaagde bladeren heeft, en draagt een paars zaadhoofd (de kleur van de bloemen?). De bladeren,gedroogd in bloem, dienen tot veelvuldig gebruik. Wijn en azijn uit deze plant maken de maag en de ogen helder, en dit heeft zo'n succes dat ze thuis, waar er genoeg van is, veilig geacht wordt voor alle kwalen.

Gebruik
Folklore
Later lijkt de betonie wat in de vergetelheid te zijn geraakt, hoewel ze in de middeleeuwen nog in kloostertuinen werd gekweekt. Het kruid werd toen ook al gebruikt in liefdesbezweringen, maar ook om liefdesbetoveringen af te weren.
In elk geval werd de plant vaak gebruikt als bescherming tegen betovering, en verwerkt in amuletten. Er wordt ook gezegd dat de groeiplaats van Betonie een magische plek, rijk aan positieve energie aanwijst
Toch zijn er in Zuid-Europa nog steeds restanten te vinden van de oude waardering voor de Betonie. Zo is er in ItaliŽ een zegswijze "zoveel deugden hebben als de Betonie", en een Spaans spreekwoord raadt aan: "Verkoop je jas en koop Betonie".

Toepassingen
Medicinaal
Wormdrijvend; samentrekkend; spijsverteringsbevorderend; vochtafvoerend; ophoesten van slijm bevorderend; wondhelend; opwekkend; nervositeit verminderend; vochtafdrijvend; drijft vastzittende hoest af. Het is tonisch (versterkende) en een ontspannend met name voor het zenuwstelsel. Symptomen gerelateerd aan angst en spanning. Spanningshoofdpijn, hoofdpijn gerelateerd aan hoge bloeddruk, hoge bloeddruk gerelateerd aan stress, faalangst, innerlijke onrust, zenuwpijnen (mn aangezichts), astma, astmatische bronchitius, verwondingen; kolieken, genezing schrale plekken en slechtgenezende snijwonden.
De gehele (gedroogde) plant is hiervoor te gebruiken. Pluk in de bloei.

Het kruid is te gebruiken bij de behandeling van vooral verse en schone verwondingen. Het kruid doet de kleine bloedvaatjes samentrekken en is dus geschikt om het eerste bloeden te stelpen, wat echter minder gewenst is als de wond vuil is. In een later stadium zullen de looizuren de eiwitten in het wondvocht doen denatureren en zo een beschermend laagje op de wonde vormen. Ook hier geldt: niet gebruiken bij geÔnfecteerde wonden, wel bij bijvoorbeeld een moeilijker helende schaafwond. In het verleden werd Betonie ook gegeven aan kinderen die om onverklaarbare redenen gewicht verloren. De Duitse volksnaam 'Zehrkraut' (wegteerkruid) verwijst hier nog naar.
In de homeopathie word betonie toegepast bij verlammingsverschijnselen, zenuwziekten, lichte psychische problemen, duizeligheid, slechte bloedsomloop, en bij TIA's (transient ischemic attack - een voorbijgaande zenuwuitval door stoornissen in de hersendoorbloeding - vaak een voorbode van een CVA: cerebrovasculair accident of beroerte).

Culinair
Het aftreksel is een goede vervanger voor thee.

Bronnen
-http://www.annetanne.be/kruiden/betonie
-http://www.plantaardigheden.nl
-Caroline Foley, Jill Nice & Marcus A. Webb, De nieuwe kruidenbijbel, Zelf kruiden kweken en toepassen, Librero, Kerkdriel, 2002, Oorspronkelijke titel New Herb Bible, Vertaling: Textcase Dick de Ruiter, 224 p.
-Pamela Forey en Ruth Lindsay, Medicinale planten, serie Snel-zoek natuurgids, Elmar, Rijswijk, 1994, Vertaling Ludo Koenders, 123 p.
-Christopher Hobbs, Geneeskrachtige kruiden voor dummies, Dummie reeks, Addison Wesley, Imprent Pearson Education Benelux, 2003, Engelstalige editie 1998, Wiley Publishers, Indianapolis, Indiana, Verenigde Staten, vertaling Selma Bakker voor Fontline, 366 p.

Naar het begin van de tekst van deze plant.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.