Samengesteld 8 april 2004, bijgewerkt 28 mei 2004. Gewijzigd 4 december 2006.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Citroenmelisse- Melisse officinalis

Melisse is het Griekse woord voor bij. Het was ook al bekend bij de Grieken, die het kruid ‘melisophyllon’ noemde en de Romeinen, die het ‘apiastrum’ noemde, andere benamingen voor dit kruid zijn Lemon balm, Zitronenmelisse, Baume Melisse, Citronella, Hartelust.

Oorsprong
Oorspronkelijk komt het uit het Midden Oosten of zuid/ zuidoost Europa waar het in wijngaarden en bossen rond het middelandse zeegebied groeit. Het wordt in centraal Europa gekweekt waar het vaak ontsnapt. Het werd waarschijnlijk door de Romeinen naar Engeland gebracht. In het zuiden van Engeland is het her en der nog in het wild te vinden en komt het vrijwel altijd uit tuinen van langgeleden nederzettingen waar het gekweekt werd voor vele huishoudelijke doeleinden. Een ander verhaal is dat het citroenmelisse al tweeduizend jaar geleden door de Grieken werd gebruikt en via de Arabieren naar Spanje werd gebracht. Vandaar belande het in de tuinen van de Benedictijner monniken die de plant in Nederland in kloostertuinen introduceerden. Het wordt al meer dan tweeduizend jaar gekweekt.

Familie
Labiaten, Lipbloemigen
Kweek
Het gedijt in iedere goede vochtige grond in de volle zon met 's middags wat schaduw en vermenigvuldigd zich snel in de tuin. Zet de plant in een pot zonder bodem anders staat de border er zo vol mee.
Het leeft 's winters door op de wortels. Het kan vermenigvuldigd worden uit zaad (lente) of uit stekjes. Het zaad ontkiemt langzaam. Uitplanten kan op een onderlinge afstand van zestig centimeter. Kleine planten kunnen binnenshuis gehouden worden in potten. Scheuren of stengelstekken nemen van de plant kan in de lente of de herfst. Het wordt wel eens verwart met citroenkruid (Artemisia arbrotanum). De plant komt nu vooral gecultiveerd voor, maar in zuid Europa komt het nogal eens in het wild voor, daar is het te vinden in heggen en langs wegen. Planten in de zon geven meer aroma af, oudere planten verliezen het laatste en zijn daarom minder geschikt. De plant zaait zichzelf uit en is goed bestand tegen ziekten en insecten maar kan wel eens geplaagd worden door het zuringhaantje (plaatje de hofmeester). Dit koperkleurige kevertje is op zich niet erg, maar de larven kunnen de plant grote schade berokkenen. De kevers vangen en vernietigen is de enige oplossing.
De bladeren worden vers geplukt, niet gekneusd zijn ze op hun best juist voor het begin van de bloei. Droog de bladeren dan of gebruik ze in een azijn.

Eigenschappen
Het groeit op onverwachte plekken, wordt tussen de vijftig en negentig centimeter hoog en heeft vertakkende stengels met eivormige of hartvormige gekartelde bladeren die harig en generfd zij en die een citroengeur verspreiden als ze worden aangeraakt. De bladeren smaken naar citroen. Er komen trosjes kleine witte of lichtgele, paarsachtige bloemen, in de bladoksels. Het bloeit van juli tot augustus. De bladeren kunnen geel worden als de plant in de volle zon staat of in droge grond groeit. De stengels zijn harig, vierkant, lichtgroen en vertakt. Net als de andere vertegenwoordigers van Labiaten geurt deze plant in alle delen en is in het geheel non toxisch. Het zaad van citroenmelisse is donkerbruin tot zwart, met een witte punt. Ze zijn traanvormig en ongeveer een milimeter lang. De plant bevat een sterk zout en etherische olie. De gehele plant is bruikbaar vers of gedroogd net voor de bloei.

Geschiedenis
Plinius schreef dat het kruid zo sterk werkte dat het aan een zwaard gebonden, het bloed aan het zwaard onmiddellijk deed stollen. Zowel Plinius als Dioscorides roemde het kruid om zijn wondhelende en ontstekingsremmende werking. De Arabieren uit de 10de eeuw prezen de werkzaamheid als hartversterkend middel en het gunstige effect bij zwaarmoedigheid. Via Spanje kwam het via monniken naar de rest van Europa, waar het vanaf de 10de eeuw in gebruik was als hartversterker, tegen melancholie. Ook zou het een “smachtende aard” versterken. Monniken gebruikten het bij een kater, flauwtes en hartklachten. Citroenmelisse werd zeer gewaardeerd door Paracelsus, die meende dat het kruid een mens weer tot leven kon wekken, hij bereidde een drank die hij ‘primum ens melissa’ noemde, met dit doel voor ogen.

Gebruik
"Citroenmelisse is onverovertroffen voor de hersenen omdat het het geheugen versterkt en de melancholie verdrijft. Iedere dame zou in haar huis een siroop, gemaakt van het sap en suiker in voorraad moeten hebben om verlichting te geven aan zwakke magen en de zieke lichamen van haar arme en ziekelijke buren." Uitwendig werd het gebruikt bij reuma. In het begin van de 20ste eeuw werd het toegepast bij ‘geestelijk zwakke’ vrouwen ter bestrijding van humeurigheid.
Het was het geneesmiddel tegen de beet van een dolle hond, klierziekte, scheefhals en andere ongemakken. In de Oudheid werd het gebruikt om zijn opwekkende eigenschappen, de stimulering van de spijsvertering en de bloedsomloop. Karmelieten water wordt nog steeds in Frankrijk gemaakt. Verteld wordt dat het gebruik ervan leidt tot een lang leven, verlichting van zenuwhoofdpijnen en zenuwaandoeningen. De etherische olie werd gebruikt om wonden mee af te dekken, zonder het gevaar op ontsteking. ''Wanneer de bijeenkorven ingewreven worden met de bladeren van citroenmelisse, houdt dat de bijen bijeen en zorgt dat anderen met hen meekomen.'' ( De etherische olie in de plant chemisch lijkt sterk op een feromoon dat bijen zelf produceren.) In de Middeleeuwen werd melissehoning graag gebruikt als suikervervanger.

Folklore
"Een extract van citroenmelisse in wijn (1696 wordt dit advies opgetekend.) van de Kanarische Eilanden, iedere morgen gedronken zal de jeugd hernieuwen, de hersenen versterken, de kwijnende gemoedstoestand verlichten en kaalworden voorkomen."
Keizer Karel V dronk iedere morgen Karmelietenwater, waarvan Citroenmelisse het hoofdingrediënt was, hij was de zoon van Philips de Schone en Johanna de Waanzinnge, mogelijk dacht hij dat hij door het dagelijks drinken van het Karmelietenwater kon vrijwaarden van erfelijke krankzinnigheid die rondwaarde in zijn familie.
Karel de Grote was zodanig overtuigd van de bijzondere geneeskrachtige werking van citroenmelisse (vooral met betrekking tot nerveuze klachten), dat hij in het jaar 810 een edict uitvaardigde, waarin tot de teelt en aanplant van de plant op heel wat van zijn persoonlijke domeinen werd bevolen.
De citroenmelisse was een van de 16 toverkruiden van Albertus Magnus (Albertus, graaf van Bolstadt, 1193-1280). Albertus Magnus was dominicaan, later bisschop van Regensburg, daarna lector te Keulen en raadgever van aartshertog Konrad von Hochsteden. Zijn kennis, niet alleen van de natuur, maar ook op breder wetenschappelijk vlak, was zo groot, dat velen hem een tovenaar noemden. Ondanks die 'verdachtmaking' werd hij in 1562 zalig verklaard. Er waren over hem ondertussen wel heel wat sagen in omloop geraakt: zo zouden zestien planten hem met hun bovennatuurlijke krachten geholpen hebben. Het boekje "Liber aggregationis", met een Nederlandse vertaling "Dat Boeck der Secreten Alberti Magni" is volgens sommigen door hem geschreven, en daarin worden die 16 planten opgesomd.
De Arabische kruidenmagie vertelt dat Citroenmelisse gebruikt kan worden om de liefde te beïnvloeden.

Toepassingen
medicinaal
Verse bladeren waren in een thee verkoelend, verfrissend. Er zit een krachtig zout in en een stimulerende olie. Het is een soort van panacee, vroeger zeiden we Haarlemmer olie, voor een scala aan klachten.
Allergieen, astma, bronchitis, chronische hoest, gebrek aan eetlust, depressie, migraine, misselijkheid, ingewandstoornissen, postnatale problemen, hartkloppingen, onregelmatige menstruatie, opgeblazen gevoel, slapeloosheid, angst, depressiviteit, spanning, shock, stress, antivirale werking, huidproblemen, insectenbeten, eczeem, zweren, kou met koorts, herpes, krampverdrijvend, zweetbevorderend, koortswerend, verlicht kinkhoest.
In zeer lage concentraties is het een uitstekende hulp bij huidproblemen!

Leg verse bladeren of een papje ervan op insectenbeten of zweren. Zet een thee bij chronische bronchitus of een kou met koorts. Bij slapeloosheid is een combinatie van citroenmelisse, lavendel en meidoorn in thee een aanrader. Een andere oplossing bij slapeloosheid is die met etherische olie. Doe vijf druppels citroenmelisse, en vijf druppels rozenolie op je hoofdkussen. Of voeg vijf druppels citroenmelisse met vijf druppels lavendel en doe dat samen met wat honing of melk en gebruik het in een bad, vlak voor het slapengaan.
Acht druppels citroenmelisse opgelost met water, met gebruik van een aromalamp, versterkt, ontspant, en laat spanningen rond het hart wegglijden.
Eau de Carmes wordt nog steeds in Frankrijk bij de Karmelieten gemaakt en op een klontje suiker verlicht het hoofdpijn, buikkrampen en verlicht het een moeizame spijsvertering.
Het heeft een sterke antivirale en antibacteriologische werking en kan gebruikt worden tegen herpes (genitaal, oraal) koortsuitslag. Het boek van Christopher Hobbs gaat hier nader op in.

Let op hoewel citroenmelisse een veilig kruid is worden sommige mensen misselijk van het gebruik bij grote doses en sterke theeen. Sommige mensen reageren allergisch bij de aanraking van deze plant. De werking uitwendig is sterker dan de inwendige werking. Voor kinderen is een sterke thee verwerkt in een bad of een paar druppels etherische olie toegevoegd aan massage olie een goede oplossing. Vermijd grote doses tijdens de zwangerschap.

Culinair
Het wordt gebruikt in thee en wijn. Zowel citroenmelisse als bernagie werden gebruikt voor het maken van bowl van rode wijn (Claret cup). Het wordt gebruikt in soepen, stoofschotels, salades, rolmops, paling in het zuur, witte sauzen voor vis, mayonaise, zuurkool, fruitsalades, fruitgelei, azijnsoorten (citroenmelisse met dragon), likeur, chartreuse.

Citroenmelissewijn (10 personen)

Laat alle ingredienten (behalve het spuitwater) een uur lang in een kom samen staan op ijs. Roer alles goed door elkaar en voeg het water toe. Het werkt ook prima zonder cognac.

Melissegeest (Eau de Carmes)

Overgiet de kruiden/specerijen met 1 liter witte wijn.
Dit mengsel laat je twee weken staan op een warme plek, maar niet in de volle zon. Schud er elke dag even mee, en filtreer na afloop van de tijd. Bewaar in een goed afgesloten fles

Overig
Verwerk het blad in ruikers voor zieken
Plaats citroenmelisse rond bijenkorven en boomgaarden om bijen aan te trekken en de bestuiving te stimuleren. Wrijf de bijenkorven in met citroenmelisse voor er een nieuwe zwerm inkomt. Het kruid is te gebruiken als strooikruid. De extracten van deze plant worden gebruikt in antimug en antimotmiddelen. We kennen het dan onder de naam Citronella. Voeg eucaliptusolie, poleimuntolie en citronelleolie van iedere soort olie twee druppels bij elkaar en doe daar een theelepel goudsbloemolie bij. Dit geeft samen een antimugmiddel. Maar kijk wel uit voor vlekken!
De parfumindustrie gebruikt de plant.

Cosmetisch
Je kunt het kruid gebruiken voor een gezichtsstoombad of als spoeling voor grijs haar. Voeg het (met wat melk of honing) toe in het badwater.

Bronnen
1.Caroline Foley, Jill Nice & Marcus A. Webb, De nieuwe kruidenbijbel, Zelf kruiden kweken en toepassen, Librero, Kerkdriel, 2002, Oorspronkelijke titel New Herb Bible, Vertaling: Textcase Dick de Ruiter, 224 p.
2.Audrey Wynne Hatfield, Kleine kruidenencyclopedie, 3e dr., Hollandia, Baarn, 1977; Oorspronkelijke titel Pleasures of herbs, Vertaling: H. C. E. de Wit-Boonacher, 198 p.
3.Pamela Forey en Ruth Lindsay, Medicinale planten, serie Snel-zoek natuurgids, Elmar, Rijswijk, 1994, Vertaling Ludo Koenders, 123 p.
4.http://www.natuurlijkerwijs.com/ citroenmelisse
5.Wilfrieds kruidenhoekje: http://users.skynet.be/hofmeester/tuinartikels/kruiden-citroenmelisse
6.Christopher Hobbs, Geneeskrachtige kruiden voor dummies, Dummie reeks, Addison Wesley, Imprent Pearson Education Benelux, 2003, Engelstalige editie 1998, Wiley Publishers, Indianapolis, Indiana, Verenigde Staten, vertaling Selma Bakker voor Fontline, 366 p.
7.http://www.annetanne.be/kruiden/citroenmelisse
8.http://www.locusmagi.nl/citroenmelisse

Naar het begin van de tekst van deze plant.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.