Samengesteld 28 maart 2005. Gewijzigd 8 december 2006.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Lavendel-Lavendula angustifolia

Nederlands: Studentenkruid, Spijklavendel (= latifolia), "Echte" Lavendel (=angustifolia), "Wilde" Lavendel (= latifolia)
'Lavendel' wordt meestal in verband gebracht met het Latijnse 'lavare' wat wassen betekent, omdat de Romeinen het al als badkruid gebruikten. 'Angustifolia' betekent smalbladig (angustus = smal, folium = blad).

Het Nederlands kent wellicht weinig bijnamen voor Lavendel, het is tenslotte een uitheemse plant, die lange tijd enkel in kruidentuinen voorkwam en ook niet is verwilderd. Dat zou ook voor Engeland kunnen gelden, maar daar is wel een hele reeks bijnamen voor de diverse soorten lavendel. Wat is spijklavendel nu precies? l (Lavandula spica) is in het verleden namelijk zowel gebruik voor de L. angustifolia (die ook wel L. vera en L. officinalis genoemd wordt, maar dit zijn - net als L. spica - geen officiŽle botanische benamingen), als voor de L. latifolia. Deze beide soorten, de smalbladige en de breedbladige, zijn gekruist tot de L. x hybrida, ook wel Lavandin genoemd. De L. angustifolia had wel een zeer waardevolle etherische olie, maar een lage opbrengst en de L. latifolia heeft daarentegen een minder goede olie, maar de opbrengst is veel groter en bovendien kan deze lavendel op geringere hoogte gekweekt worden. De gewilde kruising met het goede van beide planten is geslaagd deze hybride die sindsdien op grote schaal in de Provence gekweekt wordt, met name voor de parfumindustrie wordt dan ook op grote schaal toegepast. De L. angustifolia wordt nog steeds gekweekt, en de olie ervan is over het algemeen duurder (en voor de aromatherapie veel waardevoller).

Oorsprong
Het gebied rond de Middelandse Zee. Komt nu voor in Spanje, Frankrijk, Alpen, Joegoslavie, Maquis (Zuid Frankrijk).

Familie
Labiaten

Kweek
Lavendel vraagt een goed doorlatende, neutrale tot lichtalkalische bodem (pH 6.9 tot 7.3) en een beschutte, zonnige standplaats (een plekje tegen een zuidmuur is vaak een goed keuze). Als je op klei tuiniert kan het nodig zijn een hoeveelheid zand en kalk (eierschalen) onder te werken. De plant groeit van oudsher op droge grashellingen, tussen rotsen. Plant de struikjes niet te dicht bij elkaar (exacte afstanden verschillen naargelang van de variŽteit, en dus van de uiteindelijke grootte van het struikje) zodat de lucht er voldoende tussen kan circuleren en de plant snel opdroogt als ze door dauw of regen nat is geworden. Lavendel is een plant van een droog, warm klimaat, en zal in vochtige omstandigheden gevoelig zijn voor schimmelaantasting. De planten mogen echter ook weer niet blootgesteld worden aan te felle wind, waardoor de stengels zouden breken.

De klassiek aangeprezen combinatie van lavendel en roze of rode rozen is inderdaad mooi, maar zeker niet ideaal. Rozen houden van een rijke bodem, maar lavendel weer juist niet. Lavendel in een te rijke bodem zal weliswaar goed groeien, maar minder krachtig geuren en (dus) minder van zijn waardevolle etherische olie bevatten.

De plant kan vermeerderd worden uit zaad, maar vraagt een relatief lange kiemduur, minimaal een viertal weken.
Het is aan te raden het zaad vooraf 30-60 min te laten weken. Zaaien doe je best binnenshuis, en bodemwarmte is gunstig, maar niet noodzakelijk. Dek het zaaibakje af met plastic en plaats op een lichte, warme plaats. (Ikzelf heb goede ervaringen met honingpotten met wit glas en een plastic deksel.) Als er na twee tot zes weken groene scheutjes verschijnen verwijder je het plastic. Deze tip zag ik bij annetanne.be: Gebruik verdunde kamillethee als je de plantjes water geeft.
Verspeen de plantjes op het ogenblik dat hun eerste echte blaadjes verschijnen. Je kan de plantjes rustig laten wennen (afharden) iedere dag weer iets langer buiten laten staan, als ze zo'n 10 cm hoog zijn, en de bodem begint op te warmen. Verwacht de eerste zomer zeker nog geen bloei.
Vermeerderen kan echter eenvoudiger door scheuren of stekken. Voor stekken neemt je in de lente of de herfst 10 tot 20 cm lange stekken van de stengel.

Om de plant mooi bossig te houden is het aan te raden te snoeien in augustus, waarna er nog voldoende nieuwe scheuten kunnen worden gevormd voor de winter, of in het vroege voorjaar. Bij het snoeien moet je erop letten niet tot in het oude hout te snoeien (het hout dat geen blaadjes meer draagt), want dat zal heel moeilijk nog uitlopen. (Nou dat valt wel mee hoor.) Snoei tot een vingerlengte van de nieuwe aanwas van vorig jaar terug. Als de plant erg verhout is, kun je de takken tot vijftig procent terugknippen. De andere vijftig procent doe je het jaar daarop. Als door omstandigheden de snoei verwaarloosd is, en de planten onderaan kaal en stakerig zijn geworden, kan je dit nog 'redden' door de plant op te rooien en dieper terug te planten (waardoor de kale takken onder de grond zitten). De begraven takjes zullen worteltjes gaan vormen - hierdoor kan je eventueel het daarop volgende jaar de plant weer opgraven en scheuren. Snoei in Nederland in het voorjaar. (Anders wordt de nieuwe aanwas aangetast door vorst.) Knip de bloemen eruit zo voorkom je zaadvorming.

Eigenschappen Het geslacht Lavandula omvat 21 aromatische, groenblijvende vaste planten en heesters die inheems zijn in het hele Middellandse-Zeegebied. De soorten verschillen onderling in groeiwijze, blad en bloemkleur (karakteristieke lavendelblauw tot verschillende tinten paars en wit.) Doordat lavendel al heel lang wordt gekweekt zijn de meeste tuinplanten hybriden en cultivars en een juiste determinatie is vaak bijzonder moeilijk. In dit artikel ga ik met name in op de Lavendula angustifolia. Lavandula angustifolia: Een kleine, zomerbloeiende heester met een hoogte van 25 tot 200(!) cm met behaard, lijnvormig blad dat tot 6 cm lang is, aan rechtopstaande of opstijgende viltige, later verhoutte stengels. (De genoemde hoogte van twee meter zal allicht verbazen, maar wij zien Lavendel enkel als gesnoeid struikje, waarvan jaarlijks vrijwel de hele nieuwe groei wordt weggehaald.) De bladen hebben omgerolde randen. De lange aren (tot 35 cm lange bloeistengels) met paarse tweelippige bloemen groeien op bladloze stelen vanuit jonge uitlopers. De stengel is vierkant van doornsnede. De bloemetjes zijn tweezijdig symetrisch en staam in dichte kransen op een van twee tot negen centimeter lange aar. De schutbladen (tot vijf milimeter) zijnd anders dan de bladeren ruitvormig tot eirond.
De kelk (vijf tot acht milimeter) is dertien-nervig, met kleine tanden. De kroon (negen tot dertien milimeter) is paars of paarsblauw, en tweelippig; bovenste lip is twee-slippig, de onderste is drie-slippig. De vrucht bestaat uit vier kleine nootjes. De plant geurt het hele jaar.

Een cultivar wil ik hier noemen:Lavandula x intermedia
Forse, variabele kruising tussen L. angustifolia en L. latifolia met bolvormige groeiwijze en lang grijsgroen tot grijs blad. Van midden tot eind zomer draagt hij lange aren met donkerviolette tot witte, sterk geurende bloemen. Deze cultivar werd ontwikkeld om de kwaliteiten van de L. angustifolia (die een eerder beperkt gehalte aan hoogwaardige etherische olie bevat) en de L. latifolia (die een hoge opbrengst heeft, van een kwalitatief echter minder waardevolle olie) te verenigen. Het is deze lavendelsoort die momenteel het meest gekweekt wordt in de Provence.
De bloemetjes of het volledige kruid kunnen geoogst worden in het begin van de bloeiperiode, op een zonnige dag als de ochtenddauw is verdampt. Op dat ogenblik bevat de plant haar hoogste gehalte aan aromatische bestanddelen.
Hou er wel rekening mee dat lavendel, gekweekt op onze hoogte, medicinaal veel minder waardevol is dan die gekweekt op hoogten boven de 1000 meter.

Geschiedenis

Gebruik
Lavendel wordt al heel lang gebruikt in liefdesbezweringen en sachets. Kleren ingewreven met de geurige bloemen, of de gedroogde bloemen in de klerenkast trekken de liefde aan, papier ingewreven met Lavendel is geschikt om liefdesbrieven te schrijven. De geur van Lavendel trekt vooral mannen aan, en Lavendelwater en de etherische olie werden gedragen door prostituees, zowel om mannen aan te trekken, maar ook om hun professie duidelijk te maken. Lavendel beschermt ook tegen huiselijk geweld als het gedragen wordt. (Handig voor de prostituees.) De bloemen worden gebrand om slaap te bevorderen of in de ruimte gestrooid om vrede te handhaven. De plant is zo krachtig dat men bij een depressie enkel naar de plant hoeft te kijken om weer vreugdevol in het leven te staan. (Het valt te proberen..) De geur van Lavendel wordt verbonden aan een lang leven. Lavendel wordt ook gebruikt in helende mengsels, gedragen om geesten te zien en voor bescherming tegen het boze oog. Het wordt toegevoegd aan reinigingsbaden. Ondanks dat het gedragen werd door prostituees, werd in de Renaissance gedacht dat Lavendel samen met Rozemarijn een vrouw kuis, en een meisje maagelijk zou houden.

Folklore
Volgens een zeer oude Europese overlevering groeide de eerste lavendelstruik in de hof van Eden. Adam en Eva namen een twijgje van de welriekende plant mee, toen ze uit het Paradijs werden verdreven.
Lavendel wordt al duizenden jaren gebruikt. In het oude Egypte werden windsels voor mummies gedrenkt in een teerachtige substantie die lavendelolie bevatte. Gebalsemde lichamen werden hierin gewikkeld en vervolgens in de zon gelegd zodat de wikkels droogden en opstijfden. In het graf van de farao Toetanchamon zou ook een kruik met deze substantie gevonden zijn. Het gaat dan dus niet, zoals in sommige boeken verkeerdelijk voorgesteld, om een kruik lavendelolie zoals wij die nu kennen: het principe van de destillatie werd immers pas veel later ontwikkeld (ten tijde van Abu Ali Ibn Sina (930-1037 C.E.), beter bekend als Avicenna, aan wie al dan niet terecht de uitvinding van het destilleren wordt toegeschreven).

Zowel in het oude Griekenland als in de Romeinse gebieden werd lavendel gebruikt als badkruid, en dat zowel om zijn geur als om de therapeutische waarde. De Griekse schrijver Padanius Dioscorides vermeldde het medicinaal gebruik van lavendel in de eerste eeuw na Christus. De Romeinse troepen hadden ook zeker lavendel bij zich voor gewonde en uitgeputte soldaten, en waren de eersten die het voor oogst en verwerking plantten. Hierdoor verspreidden de Romeinen het gebruik van lavendel over hun hele territorium.

In de Middeleeuwen werd Lavendel als het kruid van de liefde beschouwd. Ook werd het als strooikruid gebruikt omwille van zijn schone, frisse geur en zijn insectenwerende eigenschappen. Het werd ook gebruikt in oorlogstijden om wonden mee te ontsmetten. Het werd ingezet om koorts te weren.
Linnengoed en kleding werd in de Mediterrane landen over lavendel struikjes te drogen gelegd, om zo de frisse geur ervan in zich op te nemen. In de overlevering zou Moeder Maria de luiers van haar zoontje Jezus ook op die manier gedroogd hebben.
In de 13de en 14de eeuw werd lavendel in kloostertuinen gekweekt omwille van zijn medicinale eigenschappen. De handschoenmakers in Grasse, de huidige parfumstad, gebruikten lavendelolie om leder te doen geuren, en zij bleken veel minder vatbaar voor de pest. Mensen begonnen dan ook lavendeltuiltjes bij zich te dragen om ziekte af te weren.

In sommige streken gaf men barende vrouwen een bosje lavendel in de handen. Er werd gezegd dat het knijpen in die geurige bundeltjes hen moed en kracht zou geven tijdens het baren. Ook gaf men aan pasgetrouwde koppels een tuiltje lavendel, dat hen geluk zou brengen, en men strooide gedroogde lavendelbloemetjes in huis omdat dit de huiselijke vrede bevorderde.
Lavendel werd in Tirol als heilig beschouwd wordt en de overlevering vermeldt, dat heksen, die vluchtend voor de duivel, op een lavendelstruikje gingen zitten, daardoor gered werden. Hetzelfde verhaal bestaat overigens ook met betrekking tot tijm. Lavendel droeg men ook bij zich als bescherming tegen het boze oog.

medicinaal
Lavendel is zenuwkalmerend, verzachtend, opbeurend en balancerend, en tevens ontsmettend, bacteriedodend en pijnstillend. Bovendien heeft het kruid slijmoplossende en bloeddrukverlagende eigenschappen, is het krampstillend en anti-nauseŽus. Ook is het een tonicum en zou het reuma tegengaan. Lavendel is tevens transpiratiebevorderend en koortsverlagend. Tenslotte is het kruid bloeddruk-verlagend, voorkomt maagkramp en misselijkheid en spijsverteringsstoornissen, en is een cholagoog.
Een lijst met indicaties voor het gebruik van lavendel is erg uitgebreid, ter illustratie een (nog steeds beperkt) overzichtje: abcessen, acne, allergieŽn, aambeien, blauwe plekken, brandwonden, dermatitis, eczeem, hoofdroos, insectensteken, luizen, oorpijn, ontstekingen, psoriasis, puistjes, ringworm, schurft, steenpuisten, wonden, zonnebrand, zweren, zwemmerseczeem, lumbago, spierpijn, reuma, verstuikingen, verrekkingen, astma, bronchitis, keelinfecties, kinkhoest, laryngitis, slechte adem, slijmvliesontsteking, buikkramp, braakneigingen, dyspepsie, flatulentie, kolieken, misselijkheid, blaasontsteking, dysmenorroe, witte vloed, depressiviteit, hoofdpijn, hypertensie, migraine, nervositeit, ischias, shock, slapeloosheid, stress, vertigo, griep, verkoudheid, winterhanden, vermoeide voeten en wintervoeten, voorkomt flauwvallen en duizeligheid.

Zowel een aftreksel, de tinctuur en de etherische olie van lavendel worden gebruikt voor hun zowel lichamelijk als psychisch ontspannende effect. Het is dan ook een goed middel bij angst en zenuwachtigheid en de fysieke componenten daarvan, zoals nerveuze hoofdpijn, hartkloppingen en slapeloosheid. Door de balancerende eigenschappen van de olie montert hij op, onderdrukt hij depressieve gevoelens en herstelt de innerlijke harmonie. Inderdaad is er naast de rustgevende, ook sprake van tonische eigenschappen, en herstelt het kruid de vitaliteit, vooral indien de adynamie het gevolg is van nerveuze uitputting.

Het ontspannende effect van lavendel vindt ook toepassing bij spijsverteringsproblemen, bijvoorbeeld bij krampen en kolieken die het gevolg zijn van spanning en angst. Ook bij een opgeblazen gevoel, winderigheid, misselijkheid en indigestie, koliek kan lavendel worden toegepast, en het kan bovendien de eetlust bevorderen. Bij al deze gebruiken geldt dat de werking het meest uitgesproken is als stress of angst aan de basis van de problemen liggen. Massagemiddel tegen reumatische pijnen, spierpijn en spanningshoofdpijn.

Als infusie (thee), geŽnhaleerde olie of smeersel is lavendel ook bruikbaar in de behandeling van verkoudheid, hoest, astma, bronchitis, longontsteking, griep, keelontsteking en slijmvliesontstekingen. De thee kan ook worden gedronken bij maag- en darminfecties die braken of diarree veroorzaken. De transpiratiebevorderende en koortsverlagende eigenschappen komen het best tot hun recht in een infusie (kruidenthee).

Bij uitwendig gebruik is lavendel een effectief ontsmettingsmiddel bij snij- en schaafwonden en zweren. Wanneer de olie in onverdunde vorm bij brandwonden wordt aangebracht, stimuleert het de genezing van weefsels en reduceert het de vorming van littekens. Bovendien komen de pijnstillende eigenschappen hier ook goed van pas. In verdunde vorm is het een goede remedie tegen eczeem, acne en ontstoken spataders. Lavendel in het badwater verminderd vermoeidheid.

Waarschuwingen, bijwerkingen
Omdat Lavendel een licht menstruatiebevorderend middel is, dat de maandelijkse bloedingen kan oproepen of stimuleren, moet lavendelolie gedurende de eerste drie maanden van de zwangerschap worden vermeden (dit geldt dus niet voor het gedroogde kruid als aftreksel of als strooikruid). Verder is lavendel veilig voor alle leeftijdsgroepen, maar mensen met hooikoorts of astma kunnen er natuurlijk allergisch voor zijn.

culinair overzicht van gebruik niet bekend
Lavendelmarmelade

Overig: boeketten

Cosmetische gebruik

Lavendel kan gebruikt worden bij een tere en gevoelige huid omdat het de celgroei bevordert. Ook wordt het kruid, omwille van zijn antiseptische eigenschappen, gebruikt bij acnť. De olie is ook te gebruiken bij massages tegen spierpijn, vochtretentie en cellulitis.
Bij jeugdpuistjes: 10 druppels Lavendel en 5 druppels Kamfer in een glas gekookt water doen en hiermee 2 keer per dag de huid afspoelen of deppen
Bij acne of rosacea druppels Lavendel, 2 druppels Citroen, 4 druppels Helicryse (strobloem), 2 druppels Petitgrain en 1 druppel Rozemarijn in 2 eetlepels St. Janskruid olie mengen, met dit mengsel dagelijks licht masseren.

Overig
De olie schrikt ongedierte af. Lavendel kan de rozen beschermen tegen beestjes.

Bronnen
1. http://www.annetanne.be/kruiden/lavendelangustofolia
2. http://www.locusmagi.nl
3. http://home.planet.nl/~lind0399/medicinaalaf.html/Kruidenlijst
4. http://www.natuurlijkerwijs.com/lavendel
5. Caroline Foley, Jill Nice & Marcus A. Webb, De nieuwe kruidenbijbel, Zelf kruiden kweken en toepassen, Librero, Kerkdriel, 2002, Oorspronkelijke titel New Herb Bible, Vertaling: Textcase Dick de Ruiter, 224 p.
6. Audrey Wynne Hatfield, Kleine kruidenencyclopedie, 3e dr., Hollandia, Baarn, 1977; Oorspronkelijke titel Pleasures of herbs, Vertaling: H. C. E. de Wit-Boonacher, 198 p.
7. Pamela Forey en Ruth Lindsay, Medicinale planten, serie Snel-zoek natuurgids, Elmar, Rijswijk, 1994, Vertaling Ludo Koenders, 123 p.
8. Christopher Hobbs, Geneeskrachtige kruiden voor dummies, Dummie reeks, Addison Wesley, Imprent Pearson Education Benelux, 2003, Engelstalige editie 1998, Wiley Publishers, Indianapolis, Indiana, Verenigde Staten, vertaling Selma Bakker voor Fontline, 366 p.
9. Ervaringen Suzelot Karduks

Naar het begin van de tekst van deze plant.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.