Samengesteld 22 november 2004. Gewijzigd 9 december 2006.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Oregano marjorano

De botanische benaming 'Origanum' is een samentrekking van twee Griekse woorden, nl 'Oros', berg, en 'Ganos', Vreugde, dus 'Bergvreugde', een benaming die ook als Nederlandse volksnaam bestond.
Oregano, dat in die tijd 'Amarkos ' genoemd werd, werd in het klassieke Griekenland ook als een magische plant beschouwd, omdat het de eerste plant zou zijn die werd geschapen door de goden van de Olympos:
De koning van Cyprus had een dienaar die Amarakos heette. Deze man liet op een keer een kruik geurige olie vallen en viel van schrik flauw. Als straf werd hij door de goden in Oregano veranderd.
Zoals bij meer veelgebruikte planten bestaat er ook in het geslacht Origanum enige naamsverwarring. In Noord-Amerika wordt het woord 'oregano' meer gebruikt om de smaak aan te duiden. In de Angelsaksiche literatuur spreekt men dan ook van Mexicaanse Oregano voor Lippia graveolens, en van Cubaanse Oregano voor Plectranthus amboinicus, die beiden een aroma hebben dat erg vergelijkbaar is met dat van het geslacht Oregano.

Volksnamen Nederlands: Dost, Duist, Orega, Orego, Welghemoet, Palingkruid, Kieselof, Mariankruid, Bergvreugd
Engels: Sweet Marjoram
Duits: Dost, Mairan, Wurstkraut
Frans: Origan, Marjolaine Oorsprong
Hoewel afkomstig uit AziŽ, worden de Origanum-soorten al van voor onze tijdrekening in het Middellandse-Zeegebied gekweekt. In noordelijker streken werden ze vooral vanaf de 16de Eeuw beter bekend

Familie
Labiaten

Kweek
Origanum vulgare en O. majorana kunnen in onze streken buiten worden gekweekt, al is de O. Majorana half winterhard (bij vorst gaat de plant dood). Nog noordelijker moet men zijn toevlucht nemen tot de Origanum onites die ook daar volledig winterhard is - O. onites is bitterder dan de O. majorana, doch nog steeds zachter van smaak dan de O. vulgare. O. dictamnus wordt gewoonlijk in potten en hangmandjes gekweekt die 's zomers buiten staan en 's winters koel overwinteren. De verschillende Origanum-soorten hebben vol zonlicht nodig en doen het het best in lichte, droge, goed gedraineerde en alkalische grond. Eventueel moet je dus kalk toegevoegen. O. vulgare, majorana en onites kunnen alle drie worden gezaaid. Het zaad komt beter op als het in het voorjaar binnen in bakken of potten wordt gezaaid, die later naar buiten worden gebracht. Als de temperatuur boven de 7įC blijft, kan ook rechtstreeks buiten worden gezaaid. Het zaad mag slechts met een heel dun laagje aarde worden bedekt, en komt gewoonlijk na 8 tot 10 dagen op. Als de plantjes 5 tot 8 cm hoog zijn kunnen ze worden uitgedund of uitgeplant op een afstand van 20 tot 40 cm. Geef de jonge plantjes spaarzaam water, en wiedt tijdig het onkruid. Als de plantjes 10 - 15 cm hoog zijn kunnen ze getopt worden om een bossiger groei te stimuleren. Alle soorten houden van veel zon, weinig water en willen geen vorst verdragen.
Hou er wel rekening mee dat, mede gezien het zeer vlotte onderlinge kruisen tussen de verschillende soorten en variŽteiten, de Oregano's zelden betrouwbaar terugkomen uit zaad (dwz. het uiterlijk, en nog vaker de smaak, zal niet gelijk zijn aan die van de moederplant.)
O. majorana wordt ook wel gestekt, en O. vulgare wordt bij voorkeur om de 2 tot 3 jaar gescheurd. Splitsen: snijdt het blad voorzichtig af en graaf de plant voorzichtig uit in de rustperiode. Trek de plant bij de wortels uit elkaar en zorg ervoor dat ieder deel wortels en scheut heeft. Snijdt het dode hart eruit. Trek eventueel de wortels uit elkaar die in elkaar zijn gegroeid door middel van twee tuinvorken door met de achterkanten tegen elkaar door de plant heen te steken en te wrikken.

O. majorano is halfwinterhard en smaakt zoeter. Deze soort wordt het meest gekweekt. O. Vulgare is het meest gebruikt in de Italiaanse, Mexicaanse en Griekse keuken. Het heeft lange zomers nodig om de volle smaak te laten uitkomen. O. onites is een klein simpel struikje met een iets bittere smaak.

Marjolein en bonen zijn een goede plantcombinatie, Marjolein lijkt de bonen voor bepaalde aantastingen te beschermen. Zie beestjes enzo. Marjolein kan gevoelig zijn voor een aantal soorten wortelrot en schimmel. Een goed gedraineerde bodem is essentieel om wortelrot te vermijden, verhoog eventueel het plantenbed. Verder kunnen een aantal insecten voor aantasting zorgen.

Een eerste oogst kan plaatsvinden als de plantjes nog klein zijn, vanaf zo'n 10 cm hoog. Knijp dan de topjes uit, maar laat 2 tot 3 bladparen staan, zodat er zijscheutjes kunnen gevormd worden en de plant bossiger wordt. De belangrijkste oogst vindt plaats vlak voor de planten in bloei komen. Als de plant echt tot bloei kan komen, zie je meestal dat de groei vertraagd en zelfs stilvalt, en dat het aroma ook minder wordt.
Als je de plant sterk terugknipt na de oogst, zal ze meestal tijdig hergroeien om nog een tweede oogst mogelijk te maken. Toch wordt aangeraden om in de herfst niet meer al te uitgebreid te oogsten, om bevriezen in de winter te voorkomen.

In tegenstelling tot andere kruiden die veel etherische oliŽn bevatten, behoudt Oregano zijn aroma vrij goed als het in kleine bosjes wordt opgehangen en aan de lucht gedroogd. Eens de bundeltjes droog genoeg zijn, kunnen de blaadjes van de stengels gerist worden en bewaard worden in licht- en luchtdichte potten.

Eigenschappen Wilde Marjolein - Origanum vulgare Een zeer variabele, bossige behaarde vaste plant met opgaande, vierkante paarsbruine stengels, die onderaan wortelen en breed eirond, vaak roodgetint blad tot 4 cm lang. De bladeren zijn tegenoverstaand. Aan de top van lange stengels groeien in de oksels van de bovenste bladeren bijschermen met paarsroze bloemen. De bloemen zijn tweelippig. De bloemen gaan gedeeltelijk verborgen achter schutblaadjes. Is de sterkst smakende Origanum, en wordt daarom minder culinair toegepast, al is het een must op pizza... De Wilde Marjolein is beschermd in Nederland en BelgiŽ. Er zijn vele varieteiten, met ieder zijn eigen hoogte, kleur en groei- en bloeiwijze. Kijk in een kwekerij verder. De plant kan tussen de dertig en de tachtig centimeter hoog worden en komt voor in Ierland, Engeland, Spanje, Frankrijk, Italie, West Europa (In de provincie Zeeland zijn ze te vinden) en Scandinavie. Het heeft een voorkeur voor droog grasland, kale heuvels, akkers, komt voor bij heggen, kreupelbosjes en op kalkrijke grond. Geef ze die eierschalen!

Origanum majorana: Meerjarige heester (die zich soms als eenjarige gedraagt) met stevige, min of meer opgaande roodbruine stengels en behaard, grijsgroen, eirond blad tot 3 cm lang. De Echte Marjolein is in onze streken niet altijd betrouwbaar winterhard. Heeft een zachtere smaak dan de Wilde Marjolein. Deze marjolein wordt dan ook, samen met de O. onites, het meest in de keuken gebruikt. Origanum onites (Griekse Marjolein, Potmarjolein) Vaste plant met opgaande ,behaarde stengels en eirond, getand, behaard blad tot 2,5 cm lang. Trosjes witte, soms paars getinte bloemen in de zomer en begin herfst. Heeft een smaak vergelijkbaar met de Echte marjolein, wellicht iets minder zoet, maar nog steeds zachter dan de Wilde Marjolein. De plant bevat onder andere vitamine A en vitamine C.

Geschiedenis Volgens ťťn bron was Marjolein in Egypte aan Ra gewijd en werd dan ook aan deze zonnegod geofferd. Ook vlochten ze bruidskronen van het kruid om liefde en respect te symboliseren Er wordt ook gezegd dat ze hun vee graag lieten grazen op velden waar veel oregano groeide, in de overtuiging dat dit het vlees beter deed smaken..De (wilde) Marjolein werd in de middeleeuwen veel als geneeskruid gebruikt. Men trok thee van de jonge blaadjes en dronk die als hoestdrankje. Het zou ook helpen bij klachten in de onderbuik en kiespijn. Tegenwoordig wordt het in de geneeskunde niet meer gebruikt; alleen de "oleum majoranae", de etherische olie, is een bekend bestanddeel van het Karmelietenwater of "eau de Carmes". Te Parijs was een klooster van de karmelieter monniken, die jarenlang dit middeltje fabriceerden en er de alleenverkoop van hadden. Na Lodewijk XVI hadden veel apothekers bezwaar tegen dat monopolie en de monniken moesten 1000 FF per jaar betalen aan het farmaceutisch college. In 1791 werden de goederen van de monniken geseculariseerd en de overgebleven 45 monniken leefden van de opbrengst van hun middeltje. Het eigendomsrecht van het patent zou nl gehandhaafd blijven tot de laatset van hen stierf. Deze, broeder Paradise, stierf tenslotte in 1831. Hij had de samenstelling van het middeltje al voor zijn dood bekend gemaakt, en het werd nadien ook wel verkocht onder de naam 'spiritus aromaticus'.
Enkele bronnen vermelden dat marjolein in Duitsland wel eens gebruikt werd als vervanging voor hop als smaakgever aan bier.
O. vulgare komt voor in de provincie Zeeland op krijtgrond. Het werd algemeen gebruikt voordat de andere vormen uit Zuid Europa ingevoerd werden. De Engelse kolonisten namen het mee naar New England waar de plant inburgerde.

Gebruik
De Grieken en Romeinen zouden Oregano al gebruikt hebben om vlees, vis, groenten en wijn te aromatiseren. Het staat in elk geval vast dat de Grieken Oregano gebruikten voor medicinale doeleinden: het was een bestanddeel van zalven om zweren en pijnlijke spieren te behandelen. De eerste vermelding van Oregano als keukenkruid dateert uit ongeveer 25 BCE, in het eerste deel van "De re coquinaria" van Apicius, die een recept van kruidenzout beschrijft waarin naast Oregano ook witte peper (schijnbaar was deze handel al op gang gekomen), wilde selder, gember, komijn, saffraan, peterselie, hysop en geroosterd zout wordt gebruikt.

Folklore

Als dit plantje op een graf groeide, ging men er van uit dat alles goed was met de overledene. De plant zou rust geven aan dolende geesten. Oregano zou ook mystieke geheimen bewaren, en werd daardoor wel eens geassocieerd met zwarte magie. Men zei dat het kruid geluk en gezondheid bevorderde, en het werd ook gebruikt als bescherming tegen vergiftiging.

Volgens een andere overlevering zou Venus/Aphrodite de eerste geweest zijn die de Wilde Marjolein in haar tuin kweekte. De Romeinen schonken mekaar bosjes Marjolein ten teken van vriendschap. Welghemoet en Bergvreugd zijn namen die de plant dankt aan de haar toegemeten eigenschap om mensen vrolijk te maken. De maaiers en hooiers aten het tijdens de oogst bij hun maaltijd; dan bleven ze opgewekt bij hun zware werk. Ook bergbeklimmers kauwden voor dit doel op de blaadjes. Een oud Europese overlevering zegt het volgende: Pluk op St-Jan (24 juni) marjolein, ijzerkruid, mirteblad, en drie venkelwortels, en laat die vervolgens drogen en maal ze tenslotte fijn. Als een jongen het zo bekomen poeder over een mooi meisje heen blaast, doet zij haar bovenkleding uit en zal ze voor hem dansen...
Aristoteles meende dat schildpadden die gebeten waren door een slang als tegengif onmiddelijk Oregano zouden moeten eten om niet dood te gaan. Ook in het Oude Egypte was Oregano een desinfecterende middel en werd er voedsel mee geconserveerd.

Zoals alle geneesmiddelen in de middeleeuwen werd ook de marjolein gebruikt in allerlei magische handelingen. Men strooide het kruid op stalvloeren om het vee tegen betovering te beschermen; en wanneer men de plant maar even aanraakte was dat al voldoende om alle hels gespuis op de vlucht te jagen want: "Dost (Oregano), Hartheu (Hertshooi, St Janskruid) und weisse Heid' (Heide) thun dem Teufel viel Leid". Takjes wilde marjolein en tijm werden bij de melk gelegd of in melkschuren opgehangen om te voorkomen dat ze ging schiften, vooral bij warm of stormachtig weer.
Een legende uit Baden vertelt dat een meisje uit Werbach aan haar moeder vertelde dat haar peetvader (die een duivel was) haar had geleerd muizen en onweer te maken. Haar moeder naaide toen, zonder haar medeweten, Wilde Marjolein en St. Janskruid in de zomen van de kleren van haar dochter. Toen het meisje stiekem terug wilde gaan naar haar peetvader, stond die haar al in zijn duivelse gedaante op te wachten. Hij wilde haar meesleuren naar de hel, maar rook plots de twee verborgen planten en tierde: "Duist en St-Janskruid - Ontvoeren me mijne bruid!" en hij moest zich ijlings uit de voeten maken en had geen enkele macht meer over het meisje. Een gelijkaardig verhaal bestaat in Saksen, waar de gebruikte kruiden 'Thorant' (Antirinum orontium - Akkerleeuwebek), 'Tossen' (Dost, Duist, dus Wilde Marjolein) en 'FŁnffingerkraut' (Vijfvingerkruid, Potentilla reptans) zijn.
Ook in de folterkamers waar men vrouwen trachtte te doen bekennen dat ze heks waren, en dus in verbinding met de duivel zouden staan, maakte men gebruik van Wilde Marjolein: De heksenrechters dachten dat de duivel de heksen bijstond gedurende de folteringen, en hen zou helpen de pijn te doorstaan. Door de kamer met het kruid te beroken werd de duivel verdreven.
Ook de anti-diabolische "St-Jansruiker" bevatte Wilde Marjolein: Deze ruiker rookkruiden bevatte acht planten waarvan de beginletters de naam van St Jan (IOHANNES) vormden: Het gaat dan om: Iarum (gevlekte aronskelk), Origanum, Herba Benedicta (gezegend kruid, d.i. gezegende distel), Allium (ui), Nigella (N. damascena - juffertje in 't groen - of N. arvensis - wilde nigelle), Navelkruid (P. tormentilla), Excrementum Diaboli (Duivelsdrek - Asa foetida) en Succisa (Succisa pratensis - Blauwe knoop).
Het heeft wel een lange medicinale geschiedenis, de Grieken gebruikten het intensief, zowel in Ė als uitwendig. Bij de Grieken en de Romeinen was het de gewoonte om bruidsparen te kronen met het kruid. De plant was veelgeprezen, voor de introductie van exotische parfums gemeengoed werd, het werd toegevoegd aan badwater, lekker ruikende sachets e.d. Ook werd het in vertrekken gestrooid tegen ongedierte.

Toepassingen
Medicinaal: Inwendig gebruik niet geschikt voor zwangere vrouwen.
Aan de Oreganosoorten worden heel wat medische eigenschappen toegeschreven. Enkele daarvan zijn: Analgetisch, Anthelmintisch, Antireumatisch, Antiseptisch, Antitoxine), Antiviraal, Bactericide), Carminatief, Choleretisch, Cytophylacticum, Diaforetisch, Diuretisch, Emmenagoog, Febrifuge, Fungicide , Parasiticide, Rubefaciens, Spasmolytisch, Stimulerend, Tonisch.sterke anti-oxiderende eigenschappen. Marjoraan: Ontstekingsremmend, krampwerend. Tegen slapeloosheid, verkoudheid, pijnlijke menstruatie.
Als thee: verbeterd de spijsvertering en galblaaswerking.
Als olie: bij spierpijn, reumatische pijnen en verstuikingen.
OreganoOriganum vulgare
Te gebruiken delen:Bladeren gedroogd, etherische olie
Eigenschappen:Ontstekingsremmend, krampwerend. Tegen slapeloosheid, verkoudheid, pijnlijke menstruatie.
Als thee: verbeterd de spijsvertering en galblaaswerking.
Als olie: bij spierpijn, reumatische pijnen en verstuikingen.

De eigenschappen waar het vaakst gebruik van wordt gemaakt kunnen als volgt omschreven worden: Bij normale dosering is Echte Marjolein een kalmerend en licht sederend middel dat van pas komt bij opwindingstoestanden en psychische instabiliteit. Bij hogere dosering worden door verschillende moderne auteurs de verdovende en anaphrodisiake eigenschappen van het kruid beschreven.
Algemeen kan gesteld worden dat bij Echte Marjolein de bij de lipbloemigen meest voorkomende eigenschappen nl. het versterken van de vagale tonus en het verminderen van de tonus van het symphatische zenuwstelstel, zeer duidelijk aanwezig zijn. Ook vermindert het kruid de arteriŽle bloeddruk.

De eigenschappen van de bittere Wilde Marjolein wijken enigszins af van die van de vorige soort: Hier ligt de nadruk op de stimulerende en tonische eigenschappen. Ook de wilde Marjolein is antispasmodisch, en er tevens sprake van zweetbevorderende en menstruatieopwekkende eigenschappen (dit laatste vooral als de menstruatie uitblijft door een virale infectie zoals een griep).
Uitwendig wordt deze soort vaak toegepast bij pijnlijke en stijve gewrichten.- Men gebruikt Echte Marjolein bij slijmvliesonstekingen van maag, mond en keel. Het kruid wordt ook aangewend bij krampen, winderigheid en diarree, vooral indien de oorzaak ervan spanningsgerelateerd is.
Marjolein wordt soms (als adjuvans) gebruikt bij depressieve en angsttoestanden, migraine, nerveuze hoofdpijn, duizeligheid en hoest. Verder wordt het kruid gebruikt in sommige niespoeders, en in spoelingen voor de neusholten.

Wilde Marjolein wordt toegepast bij aandoeningen die met allerhande kramptoestanden gepaard gaan, zoals asthma, hoest... , daarnaast ook bij psychische uitputting en hoofdpijn. Uitwendig, als pleister van het verse gekneusde kruid, of met behulp van de etherische olie in een basisolie, wordt wilde marjolein toegepast bij pijnlijke en stijve gewrichten, stijve spieren. In China zou het kruid ook gebruikt worden om koorts, braken, diarree, geelzucht en jeukerige huidaandoeningen te behandelen.

Waarschuwingen en bijwerkingen Het verse kruid kan huid- en oogontstekingen veroorzaken. De etherische olie bezit naast hypotensieve en diuretische, ook hemolytische eigenschappen en kan hematurie veroorzaken (tgv de aanwezigheid van terpineol).
Eťn bron vermeldde dat de Griekse Marjolein bij voorkeur niet gebruikt wordt door zwangeren en mensen met nieraandoeningen. Wat het eerste betreft, gaat het hier allicht om de emmenagoge werking die ook bij de Wilde Marjolein voorkomt, voor de tweede groep geldt waarschijnlijk de ook eerder genoemde hemolyse en hematurie ten gevolge van terpineol

culinair overzicht van gebruik
Voor culinair gebruik krijgt O. majorana meestal de voorkeur boven O. vulgare. Naast het feit dat de wilde marjolein een bitterder smaak heeft, behoudt de echte marjolein beter de smaak na droging. Toch wordt in de Griekse, Italiaanse en Spaanse keuken volop gebruik gemaakt van de Wilde Marjolein. bovendien werd dit kruid, vanuit Spanje, geÔntroduceerd in Mexico, en werd daar snel een populair keukenkruid. Veel Mexicaanse gerechten maken dan ook gebruik van Oregano.Voor gebruik op Pizza is de Wilde Marjolein (Oregano) te verkiezen boven de 'Echte'. Marjolein en Oregano zijn goed te drogen en dan ook langer houdbaar. Marjolein is geschikt voor stevige groentensoepen, pasta, vis, wild, rundvlees, kip, worstjes, gehaktbrood, tomaten, courgettes, aardappelen, paprika, in omeletten en in gerechten met kaas. Oregano is vooral goed op pizza's en voor de rest kan het (zij het iets spaarzamer gebruikt) net zo gebruikt worden als marjolein. Het is geschikt als aromatische thee, in salades of botersauzen. Oregano is goed te mengen met knoflook en chili. Door enkele stengels Marjolein op de barbequekooltjes te leggen geef je gerechten een licht marjoleinsmaak.

Oreganoboter
250 gram redelijk zachte roomboter; 1 bosje fijngehakte oregano; zout en versgeperste knoflook naar smaak.
Doe de roomboter, oregano samen met wat zout en versgeperst knoflooksap in een kom en roer het met de mixer door elkaar. Doe dit mengsel in een botervlootje of ander geschikt schaaltje. Deze boter is in de koelkast ongeveer drie weken houdbaar.

Bronnen
-http://www.annetanne.be/kruiden/marjolein
-http://www.natuurlijkerwijs.com
-Caroline Foley, Jill Nice & Marcus A. Webb, De nieuwe kruidenbijbel, Zelf kruiden kweken en toepassen, Librero, Kerkdriel, 2002, Oorspronkelijke titel New Herb Bible, Vertaling: Textcase Dick de Ruiter, 224 p.
-Audrey Wynne Hatfield, Kleine kruidenencyclopedie, 3e dr., Hollandia, Baarn, 1977; Oorspronkelijke titel Pleasures of herbs, Vertaling: H. C. E. de Wit-Boonacher, 198 p.
-Pamela Forey en Ruth Lindsay, Medicinale planten, serie Snel-zoek natuurgids, Elmar, Rijswijk, 1994, Vertaling Ludo Koenders, 123 p.
-Christopher Hobbs, Geneeskrachtige kruiden voor dummies, Dummie reeks, Addison Wesley, Imprent Pearson Education Benelux, 2003, Engelstalige editie 1998, Wiley Publishers, Indianapolis, Indiana, Verenigde Staten, vertaling Selma Bakker voor Fontline, 366 p.
-Avanelle Day & Lucille Stuckey, Groot kruiden kookboek, bewerkt door Wina Born, Nederlandse Boekenclub, Den Haag/ Antwerpen, 1968, Born N.V., Oorspronkelijke titel The spice cookbook, Arragement with Scott Meredith Literary agency inc., New York, 445 p.
-http://www.locusmagi.nl
-http://home.planet.nl/~lind0399/medicinaalaf.html Kruidenlijst

Naar het begin van de tekst van deze plant.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.