Samengesteld 19 mei 2004, bijgewerkt 7 juni 2004. Gewijzigd 10 december 2006.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Salie - Salvia officinalis

De meeste plantennamen hebben geen Latijnse, maar Griekse wortels. Salie is echter ëën van de uitzonderingen, en heeft wèl een Latijnse oorsprong. Inderdaad spraken de Romeinen al van de 'Salvia salvatrix', de genezende Salie, waarbij dus ook 'salvia' is afgeleid van 'salvere', genezen of redden. En 'officinalis' verwijst naar de 'officina', de werkplaats van de 'kruidenbroeder' in de kloosters, een woord dat nu nog gebruikt wordt voor het labo van een apotheek.

Salie is, net als het Duitse Salbei, het Engelse Sage en het Franse Sauge afgeleid uit de aloude Latijnse benaming.
Nederlands: Franse Thee, Saaldje, Selve, Savie, Palingkruid
Engels: Sage , Garden Sage
Duits: Salbei, Garten-Salbei
Frans: Sauge officinale, Thé d'Europe, Thé de la Grèce

Oorsprong
Zuid-Europa, waar je haar vindt op zonnige berghellingen. Aan de noordkust van het Middellandse Zeegebied van Spanje tot aan de Adriatische zee. Het is een inheemse plant in zuidelijk en westelijke Balkan (daar groeit ze op kale kalkrotsen), maar werd al vroeg gecultiveerd, vanwege de bloemen en lekkere geur. De Romeinen brachten de plant naar onze streken. In de middeleeuwen werd ze door kloosterorden over de rest van Europa verspreid en vond je haar in elke kruidentuin. De beste soort salie komt voor op een eilandegroep in de buurt van Fiume, daar wordt ook saliehoning gewonnen. Veldsalie komt voor in Noord en Centraal Europa. Momenteel rukt de veldsalie op naar west Europa; in Nederland is ze te vinden langs grachten en in bermen.

Familie
Labiaten

Kweek
Salie is een overblijvende en een redelijk winterharde, altijdgroene heester. De plant kan niet tegen strenge vorst, vooral niet in combinatie met 'natte voeten'. Veel planten kunnen daar niet tegen. De S. off. 'Bergarten' en 'purpurascens group' lijken meer winterhard dan de soort en dan de S. off. 'tricolor'. Oudere planten lijken minder weerstand te hebben tegen vorst dan jongere. Salie groeit het best op een zonnige plaats, in niet te vochtige, kalkrijke, alkalische en goed gedraineerde grond. Hij kan gemakkelijk in potten, binnenshuis en op vensterbanken worden gekweekt. Enige schaduw is geen probleem. Vermeerdering van gewone salie kan uit zaad. Alle variëteiten en cultivars zijn gemakkelijk te kweken vanuit stekken, de worteltijd is `s zomers ongeveer vier weken. Uitplanten op 45 tot 60 cm afstand.

Salie wordt na de bloei best gesnoeid om bossige planten te behouden. Vooral de S. off. 'Berggarten' heeft de neiging om ongesnoeid uit elkaar te vallen en na een aantal jaren een kaal centrum te vertonen. De afliggende verhoutte twijgen wortelen vlot en kunnen eventueel losgesneden en uitgeplant worden. Geelachtige bladeren kunnen betekenen te weinig wortelruimte heeft. Een kleine groene rups eet de bladeren, dit rupsje kan met de hand verwijderd worden of door de bladeren te snoeien en te verbranden.

Eigenschappen
Salie is een stevige halfheester die 30 tot 100 centimeter hoog wordt. De plant groeit in dichte bundels van vertakte, behaarde stengels. Salie is een mooie welriekende heester, populair bij de bijen en toch vaak ondergewaardeerd als bloeiende tuinplant. De bloemen zijn lichtpaars tot blauw met rechte bovenlip, in vier- tot tienbloemige schijnkransen.
De variëteit die je in de 'kruidenafdeling' van de gewone tuincentra het meest vindt, Salvia officinalis 'Berggarten' bloeit uiterst zelden. Dit is de variëteit die ook wel eens 'breedbladige' salie wordt genoemd, omwille van zijn meer ovale blad. De 'gewone' Salvia officinalis, en de zgn 'purpurascens groep' (met naar het rood-paars neigend blad) bloeien wel heel mooi. De plant bloeit van juni tot augustus met typische lipbloemen en heeft een opgaande bloeiwijze. De bloemen verschijnen op het oude hout. De bladeren groeien in paren en zijn grijsgroen van kleur (vaak met gele vlekken op oude bladeren). Ze zijn dik, donzig en hebben een ovale vorm met opvallende nerven aan de onderkant van het blad. De bladeren ontwikkelen (bij aanraking) een sterke geur en hebben een wrange, warme smaak. Ook de gedroogde bladeren zijn uitermate aromatisch en pittig. De plant heeft de typische vierkante stengel van de lipbloemigen en heeft aanvankelijk een groene kleur met fijne haartjes. Hij verhout in het tweede jaar.
Oogst: kort voor, of bij het begin van de bloei, bij droog zonnig weer (meestal mei-juni). Het blad wordt gedroogd in de schaduw bij niet te hoge (< 34° C) temperaturen. (anders vervliegt de olie) Oesterogeenachtige stof. Het zaad is donkerbruin eivormig en zeer klein.

Geschiedenis
Lodewijk XIV zou vergiftigd zijn door saliethee. De man was ziek en zijn artsen gaven hem saliethee te drinken. Hij werd alsmaar zieker en zijn artsen gaven hem steeds meer saliethee tot hij stierf. Een andere bron vermeldde dat dezelfde Lodewijk elke ochtend een kopje saliethee dronk.

In de literatuur zien we de Salie opduiken in het boek: `Jan, Jannetje en hun jongste kind', dat E.J. Potgieter (burgemeester en schrijver van Zwolle) in 1840 schreef. De hoofdfiguur van het boek is`Jan Salie', die vervolgens een eigen leven ging leiden: Een Jan Salie is sindsdien een beetje een suffe, een sukkel, een man waar niets bij zit, iemand die saliemelk drinkt omdat hij geen bier of sterke drank verdraagt. De Jan Saliefiguur was niet de bruisende cholericus, de ernstige melancholicus, de beweeglijke sanguinicus, maar veeleer de gevoelige lymfaticus, met zwakke slijmvliezen, trage bloedstroom, zwak afweersysteem en moeizame spijsvertering. Van alle constitutietypen maakt de lymfaticus de minst gezonde indruk naar buiten (hetgeen natuurlijk niet werkelijk zo hoeft te zijn), die dus behoefte heeft aan de gezondmakende 'Salvia salviatrix'.

In Veenendaal werd tot voor kort saliemelk geserveerd aan het einde van de Lampegietersavond. Als de lampen voor het eerst werden aangestoken na de zomerperiode werd dat gevierd met een feest van lichtjes in pompoenen en het zingen van liederen. Aan het einde van de avond kreeg iedereen een beker warme saliemelk en kon dan heerlijk slapen.

Gebruik
Men gebruikte de plant als geneeskruid voor ontstoken wonden, bij pest en tegen vrouwenkwalen. In de middeleeuwen was het een middel tegen cholera en pest.

Folklore
De oude culturen schreven de kruiden van de Salvia-familie magische krachten toe. Zo geloofden de Grieken dat salie een mens onsterfelijk kon maken en aanbaden de Egyptenaren het als een kruid dat leven schonk en levens redde. De Romeinen wijdden salie toe aan hun oppergod Jupiter, en de oogst van salie ging dan ook gepaard met speciale rituelen. Salie mocht alleen geplukt worden door reine, blootvoets lopende plukkers in witte tunieken, die geen ijzeren gereedschap mochten gebruiken. (De plant reageert slecht op ijzerzouten) Voor het oogsten kregen de goden, en dus met name Jupiter, een plechtig offer van voedsel en wijn.

Op Kreta, waar het kruid volop groeide, bestond de traditie om salie te plukken op de eerste of tweede dag van mei, voor zonsopgang. Artsen in de oudheid prezen de genezende en sterkende eigenschappen van salie, zowel voor het lichaam als voor de geest. Zowel de Romeinen als de Egyptenaren beschouwden salie als een krachtig middel om de vruchtbaarheid te bevorderen. Kinderloze koppeltjes die een zwangerschap wensten, kregen het advies vier dagen niet samen te slapen en dagelijks saliesap te drinken - wanneer ze er daarna weer zouden vrijen, was conceptie zowat verzekerd! (Misschien een vreemd advies, momenteel is bekend dat de etherische olie van Salie een emmenagoog is, dwz kan de menstruatie, en derhalve ook een miskraam, opwekken, doch in lagere dosering kan de oestrogene activiteit van het kruid een onregelmatige cyclus normaliseren - zie toch ook bij bijwerkingen en contra-indicaties!).Salie heeft een krachtige werking op de vrouwelijke geslachtorganen, en was dan één van de enkelvoudige remedies die vroedvrouwen ('vroede', i.e. 'wijze' vrouwen, van wie er zoveel op de brandstapel eindigden tijdens de heksenjachten van de middeleeuwen tot de zeventiende eeuw) gebruikten bij uitblijvende menstruatie of te gering bloedverlies, of om de cyclus te normaliseren voorafgaand aan de menopauze.

Ooit bestond er een bijgeloof dat salie het alleen goed deed in de tuinen van wijzen en daar waar de vrouw de broek droeg. "Als de saliestruik goed gedijt, Is de meester geen meester en weet hij 't". Trouwens als een salieplant gezond was, was dat een weerspiegeling van het zakelijk succes van de heer des huizes. En een verdorde plant wees op financiele problemen.

Salieblaadjes werden vaak gebruikt als liefdesorakel. Als een jonge vrouw om middernacht aan de vooravond van Samhain (Halloween in de Christelijke traditie), 31 oktober, de tuin inging en negen salieblaadjes plukte zonder de tak te breken op het moment dat de klok twaalf uur sloeg, zou ze het gezicht van haar toekomstige echtgenoot zien - of een doodskist als ze nooit zou trouwen. Eenzelfde verhaal gaat over de midzomernachtfeest, Litha, die uit dezelfde religie voorkomt als Samhain.
In de Middeleeuwen geloofde men dat de plant gezegend was door de Maagd Maria en kreeg ze de bijnaam Officinalis Christi. Omdat men het kruid levensreddende eigenschappen toedichtte, werd het soms Salvia salvatrix genoemd, wat wil zeggen "salie de redder"

Het was een plant die door haar bloemen, haar geur en haar bitterzoete smaak snel opviel, en daardoor ook snel als geneeskruid onder de aandacht kwam. Uit de Salermitaanse school is het gezegde bewaard gebleven: "Hoe kan de mensch sterven, die sali in zijn tuin kweekt?" De geneeskrachtige kruidenwijnen van monniken bevatten dikwijls salie, maar ook aan wijnen die uitsluitend als genotmiddel werden gedronken werd regelmatig salie toegevoegd. Die zelfgemaakte wijnen waren immers vaak vrij zuur, en de kruiden moesten dat goed maken.

In oude kruidenboeken wordt salie vaak beschreven als een geestelijke stimulator. Zo schreef John Gerard bv: 'Salie is bijzonder goed voor het hoofd en de hersenen, het verlevendigt de zintuigen en het geheugen.'

In de iconografie was Salie het zinnebeeld van gezondheid, omdat de plant als een versterkend middel werd gebruikt. In de bloementaal betekent. In de magische literatuur wordt Salie beschouwd als een machtige toverplant, werd de plant in mest gelegd dan zou er een worm of een vogel met een lijsterstaart uitkomen, mocht iemand onverhoopt in contact komen met het bloed van deze dieren, dan zou deze persoon wel voor een maand zijn zinnen verliezen. Wierp men de as van de worm in het vuur, dan ontstond er donder en bliksem. Salie werd/wordt nog veel gebruikt in de Liefdestover. Gedurende de middeleeuwen bracht men Salie graag in verband met padden, dit geloof vindt men ook terug bij Bocaccio (1313-1375), in zijn ‘Decamerone’ eten Simona en Pasquino van een Salieblad, maar sterven omdat er een pad op gezeten had. Ook Hans Sachs behandelde dit thema in zijn “Historia, wie zwey liebhabende von einem salvenblat sturben”. In Thüringen zou een meisje eens een pad ter wereld hebben gebracht, en een heks zou dit dier met saliesoep hebben gevoed. In Poppes, 17de eeuwse kruidenboek wordt de relatie Salie/pad als volgt verklaard: “wanneer men de bladeren van de Salie goed bekijkt, zien deze er afschuwelijk uit als een pad (de bladeren zijn rimpelig als de huid van een pad), daaruit hebben de ouden afgeleid dat pad en Salie een band hadden”. Salie werd in China, waar de plant niet van oorsprong voorkwam zeer gewaardeerd, zo zelfs dat Hollandse kooplieden drie kisten met Chinese thee kregen voor één kist Salie

Halverwege de twintigste eeuw schreef M.C. Blöte-Obbes in 'De Geurende Kruidhof' het volgende over Salie:
Als reukplant was zij (de salie) allen kwaden geesten onaangenaam. Het was een "weldoende" plant en toch ook een plant die door magiërs bij al hun toverijen gebruikt werd. Padden huizen gaarne onder de salie; padden zijn heksendieren, dus deugde er iets niet aan de salie. In ieder geval werd zij door den adem van die dieren giftig. Om dit te ondervangen plantte men een ruit (Ruta graveolens) bij de salie. Die verjoeg dan al het ongedierte dat daar woonde.
De magiërs gebruikten die salieplanten, waar den adden wel onder woonden, en plukten ze dan nog van den 23en tot den 29en dag der maand, waarna ze onder tarwe of gerst bewaard werden. Daarna deed men er de wonderlijkste dingen mee; zoo kwam er, wanneer de plant vier weken onder mest gelegen had, een witte merel uit, met den staart van een slang. Deed men de plant eerst in een flesch en liet men ze zoo onder de mest rotten, dan kwamen er wormen uit, verbrandde men deze wormen dan hoorde men donderslagen. Het is dan ook niet te verwonderen, dat de salie een der beroemde tooverplanten van Albertus Magnus was. In het aan hem toegeschreven boek vertelt hij, dat wanneer men de verrotte stengels van salie in een beek of bron wierp, deze dan uitdroogde. Wie salie met bijvoet in zijn schoenen droeg werd nooit moe (dit recept is al van Plinius). Cagliostro gebruikte het om zijn vleeschconsommé te kruiden bij zijn verjongingskuur. Ook bij onttooveringen werd het gebruikt; dan moest men een lamsbout eten, toebereid met salie en ijzerkruid." Salie wordt al eeuwenlang gebruikt om een lang leven te bewerkstelligen, zelfs onsterfelijkheid zou tot de mogelijkheden behoren. Salie wordt ook gedragen om wijsheid te vergaren en de blaadjes worden gebruikt in talloze genezings – en geldbezweringen.

Toepassingen
Carminatief (bevordert de spijsvertering), spasmolytisch, antiseptisch, astringerend, anti-hidrotisch (verminderd de transpiratie), algemeen stimulerend, koortsverlagend, slijmoplossend, hoeststillend, emmenagoog (menstruatiebevorderend), bevordert de wondheling en voorkomt littekenvorming.
Salie is het klassieke middeltje tegen ontstekingen van mond, keel en amandelen, waarbij met name de etherische oliën verzachtend werken op de slijmvliezen. Het kan inwendig gebruikt worden of als een mondspoeling voor ontstoken of bloedend tandvlees, een ontstoken tong of gegeneraliseerde ontsteking van de mond. Het is een excellente remedie bij mondzweertjes. Als gorgeldrank wordt het gebruikt bij de behandeling van laryngitis (ontsteking het strottenhoofd), pharyngitis (ontsteking van de overgang van mond en neus naar keel), amandelontsteking en angina.
Salie is ook een waardevol spijsverteringsbevorderend middel (carminativum) bij dyspepsie (oprispend maagzuur); versterkend middel voor het hart, krampwerend, bittertonisch; verminderd winderigheid; vochtafdrijfend; zuivert bloed, stimuleert en reguleert galstroom tijdens het afvallen; pijnlijke knobbelige borsten (ga naar je arts!), onvruchtbaarheid, verdriet, na een miskraam, verwardheid en vergeetachtigheid van oudere, kouwelijke en verzwakte mensen.

Bij inwendig gebruik verminderd het overdreven transpiratie, en hiervan wordt wel gebruik gemaakt bij aandoeningen of 'toestanden' die gepaard gaan met overvloedig transpireren, zoals T.B.C., menopauze, thyreotoxicosen en nerveus zweten. Ook overdreven zweten tgv pilocarpine reageert goed op salie.
Ook andere vormen van eccriene secretie worden geremd door Salie, en het kan daarom gebruikt worden om de melkvorming te doen teruglopen bij het afbouwen van borstvoeding, en om speekselvloed te verminderen.
Als compres kan het gebruikt worden bij wondheling.
Als verdere indicaties worden genoemd: uitputting, herstelprocessen, psychasthenie; meningitis en virale zenuwontsteking; griep, bronchitis, angina, sinusitis; aften, herpes, spijsverterings-stoornissen, virale enteritis, galinsufficiëntie, reumatische polyartritis, onvoldoende urinelozing, cellulitis, bloedsomloopstoornissen; uitblijvende menstruatie, pre-menopauze, witte vloed, condylomata, wonden, huidziekten, haaruitval.

Let op!
Salie heeft ontegensprekelijk een duidelijke medicinale waarde, maar als het gaat om de etherische olie, dan is enige voorzichtigheid gewenst:
De etherische olie bevat een groot gehalte aan thujon, dat epileptische aanvallen kan uitlokken of, in hogere dosering, zo giftig is voor het centraal zenuwstelsel dat het verlammingen kan veroorzaken.
(Het lijkt hier alsof het homeopatische principe, dat een kleine hoeveelheid van een stof de symptomen kan genezen die door een grote hoeveelheid worden veroorzaakt, bij salie duidelijk naar voor komt: immers, heel wat middeleeuwse schrijvers beschouwden salie als een zenuwtonicum en als een middel tegen verlamming... En inderdaad is de hoeveelheid thujone in een kop kruidenthee ontzettend klein).
Hetzelfde geldt voor de voortplantingsorganen: een kleine hoeveelheid salie wordt beschreven als antispasmodisch, maar grotere hoeveelheden veroorzaken spastische samentrekkingen van de baarmoeder (en als het gaat om een etherische olie; 'grotere hoeveelheden' zijn niet meer dan een paar druppels).
Er zijn dan ook al wel vaker vergiftigingsgevallen beschreven, doordat mensen op basis van wat ze in boeken vonden zichzelf gingen behandelen en dachten dat meer ook beter is.
De verschijnselen die dan beschreven worden variëren van lichte duizeligheid en beven, tot dermate heftige buikpijn dat ziekenhuisopname nodig was. De meest voorkomende vergiftigingsverschijnselen bestaan uit matige tot ernstige contracties van de baarmoeder, die leidden tot een 'menstruatie' die echter veel te overvloedig is, en zich als een gevaarlijke bloeding uitte. Het ging dan om gebruik in massageolie of in badolie, in hoeveelheden varierend van 2 of 3 tot 10 druppels! Om deze reden zullen aromatherapeuten de voorkeur gevan aan Scharlei (Muskaatsalie, Salvia sclarea), die heel wat therapeutische eigenschappen met salie gemeenschappelijk heeft, doch slechts een kleine hoeveelheid thujon bevat. Salie toegepast in het eten, is wel veilig. Verwar salie niet met artemisiasoorten! Gebruik salie niet in lange periodes achtereen.

Toepassing
Bloedstelpend, ontsmettend. Aftreksel inwendig: bij spijsverteringsproblemen; als spoeling: mondzweren, pijnlijke keel, tandvleesaandoeningen; als thee tegen bloedend tandvlees en een pijnlijke keel. Bladeren, etherische olie

medicinaal
Laat saliebladeren enkele minuten in azijn sudderen en maak hier verkoelende omslagen van voor pijnlijke gewrichten en reumatische aandoeningen.
Zet thee twee keer zo sterk als gewone thee.
Ontstekingen in de mond, aften, gevoelig tandvlees: 5-10 druppel olie in een glas water en gorgel hiermee 2 of 3 keer per dag.

Toepassingen van olie
Zweetvoeten: 10 druppels + 10 druppels cyprus+ 20 ml olie en dit mengsel een keer per dag op de voeten aanbrengen.
Slechthelende wonden: 3 druppels salie+ 3 druppels tijm + een eetlepel st jansolie dit twee keer per dag aanbrengen op de wond.
Huidaandoening, zweertjes, eczeem: 20 druppels salieolie op op een glas gekookt water en de huid hier 1 a 2 keer per dag mee deppen.
Insectenbeten: 2 druppels salie op een vochtig watje en hier de beet mee deppen of op de beet leggen.
Griep verkoudheid: 20 druppels salie met 20 druppels rozemarijnolie en 20 druppels eucalyptusolie op een zakdoek aanbrengen en inhaleren.

Culinair overzicht van gebruik
gerechten beter verteerbaar maken. Vis (paling); vlees (lams, varkens, kalf); (smeer)kazen; bier; kruidenazijn en kruidenolie; Saltimbocca

Beignets met salie: doe verse salieblaadjes door het deeg. Gefrituurde blaadjes kunnen gebruikt worden als garnituur bij pasta's en koude salades. Saliesandwiches: brood, boter en gehakte salieblaadjes.

cosmetisch
Gebruik salieazijn als spoelmiddel om grijs haar weer donker te maken (het valt te proberen) of om donker haar nog donkerder te maken, als huidlotion om de huid te reinigen (eczeem en puistjes)

Bronnen
-http://www.annetanne.be/kruiden/salie
-http://www.natuurlijkerwijs.com
-http://www.users.skynet.be/hofmeester/kruiden
-http://www.plantaardigheden.nl
-Caroline Foley, Jill Nice & Marcus A. Webb, De nieuwe kruidenbijbel, Zelf kruiden kweken en toepassen, Librero, Kerkdriel, 2002, Oorspronkelijke titel New Herb Bible, Vertaling: Textcase Dick de Ruiter, 224 p.
-Audrey Wynne Hatfield, Kleine kruidenencyclopedie, 3e dr., Hollandia, Baarn, 1977; Oorspronkelijke titel Pleasures of herbs, Vertaling: H. C. E. de Wit-Boonacher, 198 p. -Pamela Forey en Ruth Lindsay, Medicinale planten, serie Snel-zoek natuurgids, Elmar, Rijswijk, 1994, Vertaling Ludo Koenders, 123 p.
-Christopher Hobbs, Geneeskrachtige kruiden voor dummies, Dummie reeks, Addison Wesley, Imprent Pearson Education Benelux, 2003, Engelstalige editie 1998, Wiley Publishers, Indianapolis, Indiana, Verenigde Staten, vertaling Selma Bakker voor Fontline, 366 p.
-http://www.locusmagi.nl/salvia
-http://home.planet.nl/~lind0399/medicinaalaf.html Kruidenlijst

Naar het begin van de tekst van deze plant.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.