Samengesteld 20 oktober 2004. Gewijzigd 11 december 2006.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Venkel - Foeniculum vulgare Mill.

De Romeinen noemden de plant al bij de huidige geslachtsnaam 'Foeniculum', wat 'hooi' betekent (foenum), in de Middeleeuwen werd dit verbasterd tot 'Fanculum'. De soortnaam 'vulgare' betekent 'gewoon', ter onderscheid van andere Venkelsoorten.
Andere talen
E: Common Fennel
F: Fenouil
D: Fenchel
Volksnamen: Bladvenkel; Fienkel; Finekum; Foilli; Hofvenneken; Knolvenkel; Roomse Venkel; Russische Anijs; Windzaad etc.

Oorsprong
Middelandse Zeegebied. Het is in het Middelandse Zeegebied aangeplant en buiten dit gebied paste de plant zich aan. Het groeit graag op ruigten, bermen en meestal dicht bij zee.

Familie
Schermbloemigen; Peterseliefamilie,

Kweek
De plant wil in goede, gedraineerde en volle grond en in de volle zon staan. Venkel doet het ook goed in potten. Neem een diepe pot en zet alvast steunstokken erin. Alleen de eerste groei is goed te oogsten. Snoei dus eerst de buitenste oude ranken weg om nieuwe groei in de basis te bespoedigen. Voorkom kruisbevruchting met Dille en Koriander. Zaai de plant in de lente ter plekke en houdt daarbij een onderlinge afstand van 60 centimeter aan. Bestaande planten kun je scheuren (mits ze heel de winter door zijn gekomen).

Eigenschappen
Een tweejarige plant uit de Schermbloemenfamilie, kan een hoogte van zestig centimeter tot twee meter bereiken. De breedte is ongeveer anderhalve meter. Komt oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied en kan in Nederland als moestuinplant gekweekt worden. Het is een stevige en sterk geurende, kortlevende overblijvende plant met een overdaad aan kleine stevige groengele aromatische vruchtjes met een dropachtige smaak. Uit een stevige wortel groeit een ronde, fijngegroefde, holle en rechtopstaande stengel. De bladeren zijn drie - tot viervoudig geveerd en eindigen in tere, blauwgroene, bijna draadvormige slippen. De veelstralige schermen (sommigen spreken van een fontein) van gele bloemetjes (samengesteld en eindstandig schermen met elk tien tot dertig stelen.) worden drukbezocht door insecten. De geur van de vruchten lijkt op anijs. De ovaalronde zaden bezitten ribben, aanvankelijk zijn ze blauwgroen, maar veranderen later in grijs. Ze komen laat in de zomer en hebben een sterke smaak. De bladen zijn zacht en rafelig en doen aan reuzehanden denken. De gehele plant heeft een lekkere aromatische geur die heel kenmerkend is. De fijngegroefde stengels zijn stevig als ze jong zijn, maar worden hol als ze ouder worden. De combinatie anijszaad, kervel en peterselie benadert het meeste de smaak van venkel. Er is ook een bronspaarse soort: F. vulgare Purpureum.

Inhoudsstoffen wortel
Etherische olie (6%, de belangrijkste inhoudsstoffen van de olie zijn anethole en fenchone)
Vette olie; Albumine; Zetmeel
Inhoudsstoffen zaden
Etherische olie; Vette olie; Albumine; Suiker

Geschiedenis Voor de armen, in de zeventiende eeuw, die amper geld hadden voor hun dagrantsoen brood was het drinken van venkelthee de manier om honger te verdrijven. In Engeland is het wijdverbreid voordat de Noormannen komen.

Gebruik Voor de uitwinding van de lucifers kwam het volgende gebruik nog wel voor in Griekenland als verre herinnering aan de voorafgaande mythe, Venkelstengels van ongeveer vijf voet lang en drie duim breed, werden ingepakt in wat harde schors. Het hart van de stengel bestond uit wit merg, dat na uitdrogen als tondel diende, en langzaam opbrandde zonder schade aan de bast te veroorzaken. Op deze manier bracht men vuur van de ene plaats naar de andere. Venkel werd gecultiveerd door de Romeinen als een aromatische groente en voor het geurige zaad. De Romeinse gladiatoren gebruikten Venkel als stimulerend middel, en succesvolle gladiatoren werden met het kruid gekroond. Plinius de Oudere had zoveel vertrouwen in de medicinale kwaliteiten van het kruid, dat hij het voorschreef in niet minder dan 22 recepten, hij had zelf geobserveerd dat slangen die net verveld waren zich tegen de plant aanwreven. Karel de Grote beval het kweken van Venkel op alle keizerlijke landbouwbedrijven.

Dioscorides noemde de plant 'marathron', volgens hem bevorderde zowel de zaden als het groene kruid de melkvorming, ook beschouwde hij het als een urinedrijvend middel, en was het volgens hem ook een antigif tegen slangenbeten. Net als veel andere aromatische Schermbloemigen werd Venkel beschouwd als een antidemonisch middel. in de Angelsaksische 'negenkruidenzegen' worden Kummel en Venkel als zeer machtige kruiden gezien. in de Middeleeuwen werd Venkel samen met Sint-Janskruid en andere kruiden gebruikt tegen hekserij en andere kwade invloeden. Het werd veel gegeten tijdens de Vastenmaand bij gezouten vis. Tijl Uilenspiegel kreeg wat Venkel als geboortegeschenk om de duivel te helpen verjagen. Het was in deze periode een echt huismiddel.

Dodoens prees Venkel uitgebreid in zijn kruidenboek anno 1554 voor de melkvorming, bij pijn in de nieren, als menstruatiebevorderend kruid, als diuretisch middel etc.

Venkel werd het middel tegen alle kwalen genoemd. Het behoorde tot de negen kruiden tegen de negen oorzaken van ziekten. Het zou verjongend zijn, de liefde opwekken en het is een middel om slank te worden, het maakte een einde aan de hik en het hergaf na ziekte een gezonde gelaatskleur.

Culpepper combineerde het graag met vis. Dit wordt nog steeds gedaan in het Zuiden van Europa. Ook de zaadjes worden nog steeds gebruikt bij het bakken van brood en koekjes. De Romeinse bakkers legden takken venkelgroen onder de broden bij het bakken om het brood een plezierige smaak te geven. De zaadjes van venkel worden van oudsher gebruikt bij het inmaken van augurken en komkommers.

Folklore Bij de Oude Grieken speelde Venkel een zekere rituele rol. Zo droegen de deelnemers aan de Attische mysteriŽn o.a. kransen van Venkelloof. Volgens een Griekse mythe maakte de Titaan Prometheus, tegen de wil van de goden, de mens met vuur bekend. Hij stal het uit de Olympus, de verblijfplaats der Goden, en bracht het gloeiende kooltje verpakt in een Venkelstengel, tot bij de mensen, de reactie van de Oppergod Zeus was niet mals: Prometheus werd door Hephaestus vastgeketend aan de Kaukasus, en elke dag kwam er een gier om zijn lever op te eten, die 's nachts weer aangroeide, uiteindelijk doodde Heracles de gier en mocht Prometheus terug de Olympus binnen komen.
De Bacchusstaf, die gebruikt werd in de Dionysische rituelen was vaak gemaakt van een Venkelknol, met Pijnboomkegels aan de uiteinden.

Om het huis geteeld, geeft Venkel bescherming. Een stuk Venkel in de linkerschoen zal teken beletten in je benen te bijten. Venkel wordt ook opgehangen aan deurposten en in ramen om boze geesten te weren, de zaden kunnen ook gedragen worden voor dezelfde doeleinden. Venkel wordt ook gebruikt in zuiveringssachets en in helende mengsels.

Venkel werd zeer geschikt geacht als verweermiddel tegen hekserij. Het werd daarom in de sleutelgaten van de slaapkamers gestopt en er werden slingers van gevlochten (handig als je maar een kamer hebt voor het hele gezin...) om boven de deuren te hangen op de avond voor midzomerfeesten, het moment dat de heksen het meest actief waren. Culpepper noemde het als tegengif van paddenstoelen-vergiftiging.

Toepassingen
De meest gebruikte toepassingsvorm is thee
medicinaal spijsverteringsbevorderend (werkt tegen dyspepsie) en bevordert ook de afweer; eetlustbevorderend; ontkrampend; hoestverzachtend (siroop); melkbevorderend; stilt pijnen; oogbindvliesontsteking; ontstekingsremmend; desinfecterend; Verwarmend, tegen winderigheid, krampstillend (ook van ingewanden. Ook geschikt voor baby's), antidepressivum, bevorderd melkproductie. diuretisch, slijmlosmakend, tegen zere keel, verkoudheid en bronchitis Koliek, spastische dikke darm, angsten, depressie, artritis. slechte adem reumatische pijnen (olie), spierpijn (olie), conjunctivitis (oogbindvliesontsteking: thee); ontstekingen ooglid (blepharitis: compres); anemie; diarree; abces; buikpijn; kolieken. Veilig en smakelijk voor kinderen!Venkel is inzetbaar als antibioticum maar kan wel overgevoeligheidsreacties geven. Het mildeert opzetting en werkt antimicorbieel het is licht antibiotisch, het vermindert prikkels. Als sap ofals aanvulling in soepen of sauzen is het toepasbaar. Let op! niet tijdens de zwangerschap, geeft soms maagirritatie.
Men gebruikt de zaden wanneer deze rijp zijn in de herfst, drogen in de schaduw. De wortel wordt opgegraven in de lente (maart-april), men kan deze gebruiken voor de tinctuur, net als de zaden, de zaden kan men ook als thee gebruiken. Er bestaat ook een etherische olie van Venkelzaden.
Let op! De etherische olie tast bij een hoge dosis het zenuwstelsel aan.

Gaat goed samen met Karwij, Dille en Fenegriek voor klachten van de spijsvertering. Voor de melkvloed combineert het met Anijs en Dille. Voor de bronchiŽn samen met Zoethout, Klaproos, Heemst, Kaasjeskruid e.d.
Dille+Anijs+Venkel is krampwerend, ook geschikt in kinderdrankjes en als hoestdrankjes.

Recepten
Moedermelk
-Kompressen voor het stimuleren van de melk-afscheiding.
Maak een infuus van kopje kokend water en een tl gerst. Deze vloeistof filtreren en er een handvol Venkelblad aan toevoegen. Dit alles koken. Wanneer de vloeistof is verdampt, de bladeren uitspreiden op verbandgaas. Dit kompres warm, maar niet te heet aanbrengen op de borsten.
-Moedermelkaanmaak stimuleren
Drink een kwart liter venkelthee per dag. Deze thee is ook als oogwassing te gebruiken. Neem een theelepel venkelzaad en laat dat zachtjes koken op een kwart liter water.

Abces
-Kompres bij een abces
Een handvol Venkelblad koken in weinig water. Wanneer het water verdampt is en de bladeren warm, maar niet te heet, aanbrengen op de aandoening.

Oogaandoening
-Infusie van de venkelzaden is bruikbaar als kompres tegen bindvliesontsteking
Maak een lichte decoct (meekoken) of infuus (20-60 minuten laten trekken) door een theelepel venkel op een kwart liter water te laten meekoken of door 30 gram venkelzaad in een halve liter water 20 minuten afgedekt te laten staan trekken.

Culinair overzicht van gebruik
De zaadjes van venkel zijn lekker bij eend, kip, visgerechten. In Italie worden venkelzaadjes in het brood verwerkt en in Sardinie eet men de rauwe knollen. In Italie worden de afgeschilde stengels ''cartucci''' met azijn en peper als salade geserveerd. Een oud Engels recept stelt voor om jonge venkelstengels te koken als asperges en op te dienen met boter en azijn.

Cosmetisch
Van de gesneden blaadjes kun je zacht stimulerende aftreksels maken die als basis kunnen dienen voor maskers, stoombaden, reinigers en tonics. Het is bijzonder mild en weldadig voor de oudere huid. Venkel is genezend en herstellend in een stoombad. Het neemt onzuiverheden weg zonder te irriteren. (geschikt bijvoorbeeld na zonnebrand)

Venkel ooglotion
Neem 30 gram venkelzaad en vijf deciliter gezuiverd water. Laat de zaadjes 20 minuten zachtjes koken in het water. Zeef en laat het afkoelen. Giet het in een flesje. Breng de lotion met watten op je ogen aan.

overig: boeketten
Het weert insecten. In geval van vlooien kun je venkel in de kamers strooien. Venkel staat decoratief achterin de border. Dit vanwege zijn grootte.

recept culinair
Kook de bladeren mee bij sauzen voor vette vis of gebruik het in salades (of dressings). Daarnaast wordt het gebruikt in gerechten met varkens- en rundvlees en visgerechten en sauzen bij deze gerechten. Leg gedroogde stelen eens onder gegrilde vis. Het zaad is te verwerken in koekjes of scones.
-Venkelsaus voor bij gekookte zalm, makreel en andere vis.
Voeg royale hoeveelheid grofgehakte venkel aan een goede witte saus toe en laat de saus na toevoeging van de kruiden niet meer koken. Neem gestoofde vismoten en visfilets, leg deze in vuurvaste schaal en sluit af. Laat dertig minuten staan in een matig warme oven. Neem een dessertlepel bloem en het vocht van de vis, voeg zout peper en twee eetlepels venkel toe.

Bronnen
-http://www.plantaardigheden.nl/plant/beschr/gonnve/venkel.htm
-http://www.plantaardigheden.nl/zoeken/default.htm
-Caroline Foley, Jill Nice & Marcus A. Webb, De nieuwe kruidenbijbel, Zelf kruiden kweken en toepassen, Librero, Kerkdriel, 2002, Oorspronkelijke titel New Herb Bible, Vertaling: Textcase Dick de Ruiter, 224 p.
-Audrey Wynne Hatfield, Kleine kruidenencyclopedie, 3e dr., Hollandia, Baarn, 1977; Oorspronkelijke titel Pleasures of herbs, Vertaling: H. C. E. de Wit-Boonacher, 198 p.
-Pamela Forey en Ruth Lindsay, Medicinale planten, serie Snel-zoek natuurgids, Elmar, Rijswijk, 1994, Vertaling Ludo Koenders, 123 p.
-Christopher Hobbs, Geneeskrachtige kruiden voor dummies, Dummie reeks, Addison Wesley, Imprent Pearson Education Benelux, 2003, Engelstalige editie 1998, Wiley Publishers, Indianapolis, Indiana, Verenigde Staten, vertaling Selma Bakker voor Fontline, 366 p.
-Avanelle Day & Lucille Stuckey, Groot kruiden kookboek, bewerkt door Wina Born, Nederlandse Boekenclub, Den Haag/ Antwerpen, 1968, Born N.V., Oorspronkelijke titel The spice cookbook, Arragement with Scott Meredith Literary agency inc., New York, 445 p.
-Wolfgang Mohring, Antibiotica? Genezen met antibiotica uit de natuur Ziektekiemen en ontstekingen bestrijden met antibiotische kruiden en planten etherische olien en aftreksels kompressen en stoombaden, Munchen, 1999, Zuidnederlandse uitgeverij, Aartselaar Belgie, 2004, vertaling Jan Heyvaert, 108 p.

Naar het begin van de tekst van deze plant.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.