Samengesteld april 2004. Bijgewerkt: juni 2004. Gewijzigd 11 december 2006.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Vlier - Sambucus nigra

Oorsprong
Overal in Europa, maar komt ook voor in Azie en Noord Amerika

Familie
'Sambucus' is afgeleid van het Grieks 'sambuke', dat fluit betekent. Het was een Romeins muziekinstrument. Men maakte van oudsher fluitjes van de jonge twijgen. Een 'flierefluiter' ('Vlierefluiter'), is dus iemand die 'tijd genoeg' heeft om zich te amuseren met het maken van en spelen op een vlierfluitje. Italiaans is 'Sampognia' een fluitje uit vlierhout. Het Nederlandse 'Vlier' is een samentrekking van het Middelnederlandse 'Vlieder'. Andere namen in het Nederlands: Vlierder, buizerhout, klokbushout.
Engels: Black Elder, European Elder, Ellhorn, Lady Ellhorn, Old Lady Ellanwood, boortree, bourtree (Schotland), bountry, Black-berried elder, Pipe tree, Common Elder, German elder, Aeldrum (Anglo-Saxon).
Duits: Frau Holle, Schwarzer Holunder, Holler, Hollerbusch, Flieder, Ellhorn, Elderbaum, Schwarzholder
Frans: surreau

Het Duitse Holunder heeft allicht een verband met Vrouw Holle. Het Engels Elder (dat ook verband houd met de Lady Ellhorn) zou dezelfde stam hebben als het Angelsaksiche "Ellaern" of "Aeld", dat 'vuur' of 'aansteker' betekent, omdat de holle twijgen gebruikt werden om een vuur aan te maken.
Nederlandse volksnamen voor de vlier zijn Vlierder, buizerhout en klokbushout. De kruidvlier wordt wel lage vlier, dwergvlier of wilde vlier genoemd.

Kweek
De boom komt voor in hagen en ruigten, aan de rand van vochtige bossen en struikgewas, langs wegen en paden. Vooral op rijke grond. De Vlier voelt zich goed in de meeste tuingronden, met een voorkeur voor een vochtige, (stikstof)rijke, neutrale tot alkalische bodem en een plek in zon of halfschaduw. In de natuur treft men de vlier aan in hagen en bosranden. De vlier kan in het voorjaar of herfst vermeerderd worden door stekken of door afleggen. De vogels eten de bessen graag. Een merel zal graag scharrelen rond de afgevallen bessen. En zo helpen deze beestjes dan bij de verspreiding.

Eigenschappen
Vlier is een grote, bladverliezende struik met stevige, mergachtige en buigzame takken en korte twijgen die nauwelijks verhout zijn. Bij het ouder worden ze houtig, en krijgen een grijsbruine kleur, zijn wat wrattig van aspect en vertonen dan grove lengteribbels. De takken bevatten een zacht sponsachtig wit merg. De donkergroene bladeren zijn ongeveer tien centimeter lang, tegenoverstaand en samensteld met meestal vijf tot elf lancetvormige en geveerde blaadjes. De bladeren verspreiden na kneuzing een wat onaangename geur. Cremewitte geurende bloemen die in vlakke tuilen staan (in paraplutrosjes), zijn piepklein en heel geurig. (De geur en smaak lijken op die muskadetdruiven) De bloemen worden opgevolgd door grote tuilen met zwarte bessen. Vlier bloeit vroeg in de zomer; o wee als je de bessen op je kleren krijgt, het sap is een goede verfstof en je krijgt de vlekken er niet meer uit. Trouwens ook niet meer van de stenen. De boom kan tien meter worden, maar blijft meestal kleiner. De boom maakt onder andere Vitamine A, C en P aan. De zaadjes zijn giftig. Vlier kan negen tot tien meter hoog worden en drie meter breed, de meeste zijn veel kleiner.

Een in de natuur voorkomende variteit van de gewone vlier is de peterselievlier (S. nigra laciniata), die diep ingesneden bladeren heeft. S. racemosa - Bergvlier: kleiner dan de gewone vlier, en de bloeiwijzen zijn eerder trossen dan schermen. De bessen zijn niet zwart maar rood.

Let op er zijn verschillende varieteiten van de vlier en enkele daarvan zijn giftig!
S. ebulus - Kruidvlier: Deze struik is giftig in tegenstelling tot de gewone vlier. De kruidvlier is geen echte struik, maar eigenlijk een vaste plant, die in het najaar afsterft en in de lente weer uitschiet. De stengels zijn dan ook niet echt verhout , en de struik blijft kleiner dan de zwarte vlier (hooguit anderhalve meter). De bladeren zijn zeven- tot elfdelig geveerd, en de struik bloeit wat later dan de Zwarte Vlier. Hij is in alle delen giftig
S. canadensis - Amerikaanse vlier: lijkt uiterlijk sterk op de gewone vlier, maar is in al zijn onderdelen wat giftiger.

Geschiedenis
Heel wat kruidenboeken noemen de Vlier 'een volledige medicijnkist op zichzelf' . En de kruidenkundige John Evelyn verklaarde in vroeger tijd: "Als de medicinale eigenschappen van de bladeren, schors, bessen enzovoort voldoende bekend zouden zijn, dan zou ik niet kunnen zeggen aan wat voor ziekte de mensen op het platteland nog zouden kunnen lijden waarvoor ze niet in elke vlierhaag een remedie zouden kunnen vinden."

De Vlier wordt al van in de oudheid als een uiterst waardevolle struik beschouwd: In Zwitserland heeft men in nederzettingen, daterend uit het stenen tijdperk, vlierpitten gevonden in zodanig hoeveelheden dat dit er op wijst dat de bessen als voedsel werden gebruikt.

Gebruik
Niet alleen in onze contreien was de Vlier van oudsher een uiterst belangrijke boom, ook in het Mediterrane gebied wist men hem te waarderen: Hippocrates en Plinius wisten allebei dat vlierbessen vochtafdrijvende eigenschappen hadden en schreven het voor bij oedeem. Waarbij Plinius toevoegde: "de bessen, de bladeren en de wortel van de Vlier, afgekookt in oude wijn, weliswaar maaglast kunnen veroorzaken, maar ook water uit de onderbuik afdrijven." Romeinen gebruikten het vlierbessensap als haarverf en bereide van de vlierbessen samen met peper, wijn, 'garum', olie, rozijnen en eieren. Een in de wijn afgekookte schors werd als laxeermiddel gebruikt. Dodoens beschrijft de Vlier als waterafdrijvend, transpiratiebevorderend en laxerend. Zijn tijdgenoot Matthiolus ) geeft een recept waarvan hij garandeert dat het absoluut werkzaam is om bij (nier)steenlijders de stenen af te voeren: "Neem 50 perzikpitten, 100 kersenpitten, een handvol vlierbessen en twee pond malvezij . Doe dit alles in een aarden pot en laat die tien dagen op een warme plek staan. Zeef daarna de hieruit ontstane likeur en drink er een glas van voor de maaltijd."
In de vorige eeuwen bereidden veel apothekers 'vlierazijn' door 2 ons gedroogde bloesem te overgieten met een liter goede azijn. Dit liet men vervolgens een weekje in de zon trekken, of wat langer op de schoorsteenmantel. Van het filtraat kon men vervolgens dagelijks n tot twee eetlepels gebruiken voor een veelheid van doeleinden: men beschreef de azijn als reinigend, transpiratiebevorderend, diuretisch en anti-reumatisch... werkingen die ook nu nog onderschreven worden.

Folklore
Voor de Germanen was de Vlier een heilige struik gewijd aan Thor, de Vlier bood bescherming tegen boze geesten, door die naar zich toe te trekken. Je mocht daarom niet zomaar een Vlier omhakken, doch moest altijd eerst je respect betonen. (Begin 20ste eeuw werd in sommige gebieden nog gezegd: 'Voor de vlier moet je je hoed afnemen') Ook het snoeisel werd niet verbrand, maar op de grond gelegd zodat de erin aanwezige geesten stilletjes de grond in konden kruipen. Wie zich onzeker voelde zocht een oude vlierstruik op. Je pakte die dan goed vast en concentreerde je, en na een tijdje voelde je je zelfvertrouwen terugkomen. Met een eenvoudig rijmpje kon je je jicht ook aan de Vlier overdragen: 'Vlier, ik heb de jicht, jij hebt ze niet - Neem ze me af, dan heb ik ze niet!'.

Bij elke woning werd een vlierstruik geplant, en Vrouw Holle, Vrouw Ellhorn of Hyldemoer die er in woonde, zorgde dan voor het gezin dat er woonde. (Een verklaring voor deze bescherming ligt erin dat vliegen over het algemeen de vlier mijden, en dus ook minder gauw zullen binnenvliegen in een keuken of een stal waar een vlier voor deuren of open vensters staat... er zullen dan ook minder besmetting worden binnengebracht!).
Vrouw Holle is overigens een andere benaming voor de Germaanse godin Hel, de koningin van de onderwereld, die ook een taak had in het begeleiden van de geesten van het overledenen naar het schaduwland.
Ook voor de Kelten had de Vlier een betekenis als verbinding met de onderwereld, en nog lang werd door doodgravers een takje vlierbloesem op hun hoed gestoken als ze ergens een overledene gingen ophalen (ook de zwepen, gebruikt door de koetsiers van de rouwkoetsen hadden een vlierhouten handvat - een zweep om vee op te drijven werd daarentegen nooit van vlierhout gemaakt).
Zowel in de oude als in de nieuwe steentijd werden pijlpunten gemaakt in de vorm van een vlierblad, en in oude begraafplaatsen vind men soms openingen in de vorm van een vlierblad tussen twee kamers. Lange tijd werden er vliertwijgjes begraven met de doden om hen te beschermen tegen kwade geesten, en ook na de kerstening kregen overledenen vaak een kruisje uit vliertakken mee.

De Vlier kreeg na de kerstening van onze streken een eenzijdig slechte reputatie: Zo zou Judas zich aan een vlier hebben opgehangen, nadat hij zich eerst een oor had afgesneden. Dat oor groeit nu nog altijd op oudere vlierstruiken: een (eetbare) zwam die inderdaad judasoor heet. Ook zou het kruis waaraan Christus werd gekruisigd van vlierhout zijn gemaakt. Het lijkt zeer onwaarschijnlijk dat dat hout stevig genoeg is om voor dat doel dienst te doen.

In bepaalde streken in Duitsland bond men in de maand mei een blauw lint (de kleur van Freya, godin van de vruchtbaarheid) in de vlierstruiken, en bad men vervolgens tot Maria. Was de Vlier 'onschuldig', dan gebeurde er niets, was hij daarentegen van de duivel bezeten dan begon hij te wiegen en met zijn takken te slaan. Na een tijdje stopte dit akelig vertoon en kon de struik rustig verder leven, de duivel was dan op de loop gegaan.

In volkse tradities was het een gewoonte om op Sint-Jan, of met midzomer, bij het haardvuur - de zetel van de huiselijke beschermgeesten - een vlierkoekje of vlierbloesembeignet te eten, men kreeg dan een jaar lang geen koorts.
Als een jong meisje trouwens op midzomeravond een bloeiend vliertwijgje (met de linkerhand geplukt) achter haar bed hing, zou ze de hele nacht over haar toekomstige echtgenoot dromen.
In bepaalde delen van Schotland was de Vlier al bijna even belangrijk als de lijsterbes in het afweren van vervloekingen en betoveringen. Kruisjes gemaakt uit vliertakjes werden in stallen en schuren opgehangen om het vee te beschermen.
In de Schotse traditie is het op Samhain (31 oktober) dat je staande onder een vlierstruik, de elfen voorbij kon zien rijden (dit komt uit de periode voor het christendom). Hoewel vroeger ook vaak een vlier werd geplant om heksen dwars te zitten.

Toepassingen
Medicinaal Vlier is zeer veilig en voor iedereen toepasbaar. Voor zowel angina als amandelontsteking bewijzen zowel de thee als de tinctuur goede diensten,. Bovendien heeft Vlierbloesemthee een troostende en kalmerende werking. Vlier reinigt het bloed en stimuleert de bloedvorming. Ook geschikt bij hoofdpijn, soms pijnstillend bij migraine en zenuwpijn (bijvoorbeeld aangezichtspijn). Hoort in de ehbokast!
Schors: sterk laxerend, braakverwekkend, vochtafdrijvend
Bladeren: extern verzachtend en wondhelend, intern sterk laxerend, hoeststillend, vochtafdrijvend en transpiratiebevorderend; zalf van de bladeren gemaakt is te gebruiken op blauwe plekken en verstuikingen, wonden, en winterhanden.
Bloesem: transpiratiebevorderend en slijmlossend; goed te gebruiken bij een opkomende verkoudheid of griep; tegen koorts; klachten van de bovenste luchtwegen die gepaard gaan met verhoogde slijm en vochtafscheiding (hooikoorts, sinusitis) en bij gehoorsvermindering bij verkoudheid is het inzetbaar. De zwelling van de slijmvliezen die de buis van Eustachius (verbining keel-middenoor) afsluiten. (Alsof je in een opstijgend of dalend vliegtuig zit) Vlierbloemsenwater is een bekende huidlotion. Vlierbloesem is gemakkelijk zelf te drogen voor het gebruik in thee, oogst de bloemschermen als er flink geel stuifmeel op zit, eind mei of juni, leg ze omgekeerd op wit papier en laat ze een week drogen, hou er rekening mee dat de drogende bloemen een aantal dagen een onaangename kattenpislucht kunnen hebben, maar dat trekt gauw weg, bij gunstige omstandigheden zijn ze na een week al droog en kan je de bloemetjes van de schermen rissen, bewaren in een van lucht en licht afgesloten pot, ze zijn een jaar te gebruiken. De bloeiende toppen met wat blad worden voor de tinctuur gebruikt.
Bessen: transpiratiebevorderend, vochtafdrijvend en laxerend. Gekookt tot sap of siroop kan het worden ingezet tegen verkoudheid en verstopping; dezelfde toepassing als de bloesem. (uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat vlierbessen een stof bevatten die de werking kunnen belemmeren van het enzym dat de griepvirussen gebruiken om lichaamscellen binnen te dringen.), en ze komen bovendien ook van pas bij reumatische klachten.
Bij verkoudheid en koorts kan vlier gecombineerd worden met Pepermunt, Duizendblad of eventueel Hyssop.

Laxeerdrankje
Gedroogde vlierbessen

80 gr gedroogde vlierbessen op 1 liter kokend water, 3 minuten laten koken, vervolgens zeven. Hiervan een half wijnglas op nuchtere maag en voor het slapengaan.

Vlierbessensiroop 2.5 kg vlierbessen; 0.5 liter water; pijpje kaneel; 5 kruidnagelen; een kleinstukje gember; 2 kg fijne bruine kandijsuiker (Je kan de kruidnagels en de gember -en eventueel de kaneel- ook weglaten of vervangen door tijm en pepermunt, zeker als je de siroop voor kinderen wil gebruiken)

Breng kruidnagelen, kaneel en gember met het water aan de kook, laat een half uurtje zachtjes trekken, filtreer en laat afkoelen. Haal de bessen van de steeltjes en was ze. Doe ze met het kruidenaftreksel in een pan en breng aan de kook, laat even sudderen en pers het nog warme sap door een zeef. Breng onmiddellijk terug aan de kook en voeg er al roerend de suiker aan toe. Laat nog even doorkoken en vul af in potjes. (Als je nog geen kruiden had toegevoegd kan je eventueel voor het afvullen nog een paar druppels etherische olie toevoegen, bijvoorbeeld tijm of pepermunt)
Los van de siroop 1 2 eetlepels op in een beker heet water, eventueel met een scheutje whisky. Drink dit 's avonds in geval van verkoudheid of 's winters als slaapmutsje.

Vlierbessenbollen Vlierbloesemsiroop volgens bovenstaand recept
Maak een vlierbessensiroop volgens bovenstaand recept, doch laat op het laatst inkoken (onder voortdurend roeren - let op, dit recept is een geduldwerkje, regel een krukje.) tot een druppel siroop die je in een glas water laat vallen onmiddellijk tot een hard bolletje stolt. Vervolgens schep je de siroop met een lepeltje in kleine plasjes op een met olie bestreken, koude en gladde ondergrond (bv een glazen of marmeren plaat). Laat stollen en bewaar droog (eventueel bestrooi je de bollen met wat bloem of poedersuiker om het aan elkaar kleven tegen te gaan). (Soms laat men wat takjes tijm of blaadjes salie in de stroop meekoken (wel uithalen), of voegt men op 't laatst wat etherische olie (tijm, eucalyptus, munt) aan toe, maar let op, n of twee druppels zijn vaak al voldoende).

Culinair fruit op smaak brengen; ze gaan goed samen met kruisbessen; met appels erbij kun je jam maken; van de bloesem en bessen kun je wijn maken. Het zijn smaakmakers in zomerdrankjes en likeur. Jonge loten inmaken in azijn, daarna kun je ze gebruiken als imitatie bamboescheuten. Vlierbloesemchampagne is een bekend recept. Vlierbessen worden gebruikt als basis voor port en rode Bordeaux.

Vlierbloesembeignets
Vlierbloesemschermen; 125 gr bloem; 1 eidooier; 2 eiwitten; 1 eetlepel olie of gesmolten boter; 2 dl melk, bruisend water of bier

Meng eidooier, vetstof en vloeistof tot een glad beslag. Laat dit beslag een half uurtje rusten. Klop de twee eiwitten stijf en spatel ze door het beslag.
Aan dit basisbeslag kan je eventueel kaneel of saffraan toevoegen, en je kan variren met het soort bloem/meel, of je kan fruitsap, een scheutje mousserende wijn enz... gebruiken.
Doop in dit beslag mooie vlierbloesemschermen en frituur ze. Dien op met wat bloemsuiker, of met een bolletje vanille-ijs.

Vlierbessen
Vlierbessenjam
2,5 kg rijpe vlierbessen; 500 gr in stukjes gesneden appels; 2,5 kg suiker; het sap van 1 citroen

Kook de bessen met een bodempje water in een grote pan, wrijf ze door een zeef en kook dit samen met de appel tot moes. voeg de suiker toe en laat een half uurtje inkoken.

Vlierbessenbavarois 5 blaadjes gelatine; 175 g suiker; 4 el citroensap; 1/4 liter slagroom; 2 eiwitten; 500 g zoete appels; 3dl zoete witte wijn; 4 kruidnagels; 1 kaneelstokje; 1/4 l vlierbessensap; kaneelpoeder

Week de gelatine in koud water.
Meng het vlierbessensap met 1/8 l water, 90 g suiker en het citroensap. Verwarm het.
Los de goed uitgeknepen gelatine in het sap op. Laat het afkoelen tot het begint te geleren.
Klop slagroom en eiwitten afzonderlijk stijf. Schep eerst de slagroom, daarna het eiwit door de gelerende massa. Zet het mengsel 2 uur koel weg.
Schil in die tijd de appels, snij ze in stukjes en verwijder de klokhuizen.
Breng de wijn met kruidnagels, kaneelstokje en de rest van de suiker aan de kook. Laat de appelpartjes hierin 3-5 min pocheren. Laat ze in het vocht koud worden.
Haal de appelpartjes met een schuimspaan uit het vocht. Leg ze op bordjes, schep er bavarois bij en bestrooi met kaneel.

Cosmetisch gebruik
Vlierbloesem wordt beschouwd als tonisch voor de huid, is licht astringerend (trekt de bloedvaatjes wat samen) en kan daarom nuttig zijn bij couperose, en wordt vaak aangeraden om sproeten en huidverkleuringen te bleken en om de huid een wat lichtere teint te geven. Het heeft een helende werking op schrale huid (zon of wind veroorzaakt) Tenslotte heeft het kruid reinigende eigenschappen. Gebruik als verfstof (grijs en blond haar oplichten en verzorgen of grijzend haar donkerder te maken)

Vlierschors geeft met ijzersulfaat als loog een grijsbruine tot zwarte kleur aan wol en katoen, en met aluin als loog een gele tot bruine kleur aan katoen. Vlierblad geeft met aluin als loog een gele tot groene kleur aan wol en katoen.

Vlierbloesemlotion 1
Vlierbloesem; Citroen
Vul een pot of fles voor de helft met verse vlierbloesem (of voor een kwart met gedroogde) en een schijfjes gesneden citroen. Giet er kokend water op, dek af, en laat 24 uur trekken. Filtreer en bewaar op een koele plaats. Wordt gebruikt bij een onzuivere, vette huid, en om sproeten en huidvlekken te bleken.
(De hoger beschreven vlierbloesemazijn kan voor dezelfde doeleinden gebruikt worden.)

Overig
Vlier in zalfjes wordt toegepast om muggen en muskieten op afstand te houden.

Bronnen -http://www.annetanne.be/kruiden/vlier
-Caroline Foley, Jill Nice & Marcus A. Webb, De nieuwe kruidenbijbel, Zelf kruiden kweken en toepassen, Librero, Kerkdriel, 2002, Oorspronkelijke titel New Herb Bible, Vertaling: Textcase Dick de Ruiter, 224 p.
-Audrey Wynne Hatfield, Kleine kruidenencyclopedie, 3e dr., Hollandia, Baarn, 1977; Oorspronkelijke titel Pleasures of herbs, Vertaling: H. C. E. de Wit-Boonacher, 198 p.
-Pamela Forey en Ruth Lindsay, Medicinale planten, serie Snel-zoek natuurgids, Elmar, Rijswijk, 1994, Vertaling Ludo Koenders, 123 p.
-http://www.plantaardigheden.nl/ehbo/vlier

Naar het begin van de tekst van deze plant.

Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.