Samengesteld 22 april 2004. Bewerkt 16 mei 2004.

Gewijzigd op 26 november 2006.


Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.


Planten verwerken

Als je bezig gaat met het verwerken van kruiden zul je geregeld tegen termen als maceraat, afkooksel, infusie aanlopen. Wat welke term inhoudt, wordt hieronder toegelicht.

AFKOOKSEL

Plantenmateriaal 20 minuten zachtjes laten koken. Bedoeld voor taaiere materialen als schors wortels, bessen waarbij de werkzame stoffen moeilijk te extraheren zijn.

AFTREKSEL

Is niet anders dan een thee die U zet door het kruid 10 minuten in vers gekookt water te laten trekken. Men neemt hiervoor 25 gram gedroogd kruid en een halve liter gekookt water. Dit is voldoende voor 3 x per dag een paar kopjes. Vaak wordt het gezoet met wat honingbaden. Toevoeging van essentiŽle oliŽn of infuses aan het badwater is een voortreffelijke manier om pijn in ledematen te verminderen alsook een verstopte neus schoon te maken. Doe 1 a 2 druppels pure essentiŽle olie in het badwater en roer goed om de olie te verspreiden. Gebruikt wordt:kamille, cipres, rozengeranium, jasmijn, lavendel,marjolein, citroenmelisse, roos en sandelhout tegen angst en stress. Pepermunt, kamille, eucalyptus en lavendel tegen catarre. Lavendel, roos en marjolein tegen hoofdpijn, enz.

Beroken

Men kan kruiden laten smeulen in een ruimte om een bepaald doel te bereiken. Het beroken van paling. Het beroken van vlees zijn voorbeelden daarvan.

BRIJOMSLAGEN

Deze lijken op kompressen maar in dit geval wordt het hele kruid op de aangedane plaatsen opgebracht in plaats van een vloeibaar extract. Een bekende toepassing is het opleggen van gekneusde koolbladeren bij spataderen of andere doorbloedingsstoornissen.

CAPSULES

Het is goed mogelijk kruiden te malen met een gewone koffiemolen ,doch er zijn speciale molens hiervoor ook te koop.De meeste kruidenpoeders zijn echter gewoon te koop. Tweedelige gelatinecapsules zijn te koop bij een goede drogist en ook wel in een apotheek, een kruidenwinkel enz.voor het vullen van de capsule doet u wat kruidenpoeder op een schoteltje. Scheidt de 2 capsulehelften en schep met beide het poeder op. Men kan nu de capsule weer sluiten.

CATAPLASMA

Dit is een toedieningsvorm waarbij op de huid een zachte of smeuÔge substantie (cataplasma) van meel uit lijnzaad of aardappelmeel of van de wortelstok van de veelbloemige salomonszegel wordt aangebracht. Het wordt als een soort kussentje tussen 2 lappen op de zieke delen gelegd.

CR»MES

CrŤmes zijn mengsels van olie of vet en water. Ze kenmerken zich doordat ze mengbaar zijn(emulgeerbaar).

DECOCT

Zie afkooksel

Extract

Sterk geconcentreerde alcohol/ waterextract zijn commercieel verkrijgbaar als vloeibare extracten (fluid-extract genoemd). De verhouding van kruid op vloeistof is 1 op 1, dit is 5 x zo sterk als een tinctuur van normaal 1 op 5. Professionele kruidkundigen gebruiken het extract als grote hoeveelheid wordt gevraagd zoals bij het gebruik van paardebloem als urinedrijvend middel.

INFUUS

Zie aftreksel

INHALEREN

Het inhaleren van aromatische oliŽn is een goede manier om de ademhalingswegen van slijm schoon te maken. Dit wordt aange te raden bij catarre, sinusitis, bronchitis, en astma. Het kan gedaan worden door kruid in bijna kokend water te doen en daarna erboven inademen met een handdoek over het hoofd. Kruiden hiervoor zijn b.v. kamille,tijm, pepermunt, eucalyptus, hysop. Per dag 3 x doen gedurende 5 minuten.

IRRIGATIE

Men brengt de vloeistof in de lichaamsopening met behulp van een spuit(oor) of buisje (vagina). Gebruikt worden aftreksels en afkooksels gemaakt van aromatische, verzachtende of adstringerende planten. De temperatuur moet ongeveer 37 graden zijn.

LAVEMENT

Bij deze methode wordt de vloeistof met een speciaal buisje of met een klisteerspuit in de anus gebracht. Voor deze vloeistof wordt laxerende, verzachtende en adstringerende planten gebruikt. De temperatuur moet 37 graden zijn.

LOTION

Lotion is een mengsel op basis van water, dat we op een geÔrriteerde of ontstoken huid wordt aangebracht om deze te verkoelen of te kalmeren. Een tinctuur kan ook aan een lotion worden toegevoegd om de werking van de lotion te vergroten.

Kompressen

Kompressen worden vaak gebruikt voor het versnellen van de genezing van wonden en spierletsels.Het is een in kruidenextract gedoopte doek en wordt warm op de zwelling, of verstuiking aangebracht. Soms verdient een koud kompres aanbeveling zoals bij sommige typen hoofdpijn waarbij een in lavendelinfuus gedompeld koud kompres goed werkzaam kan zijn.

Maceratie

Doe 25 gram gemalen wortel in theepot. Giet daarover een halve liter water, en laat dit 12 uur staan.Zeef dit en neem van de vloeistof dan bv. 3 x daags een wijnglas. Op deze manier blijven soms de werkzame bestanddelen van het kruid beter behouden.

OLIE

Werkzame bestanddelen kunnen in olie getrokken worden voor uitwendig gebruik, massage, crŤme en zalf. Deze olie is op een koele donkere plek zeker een jaar houdbaar.Doe de olie en het kruid in een bain-marie pan en laat de olie ongeveer 3 uur zachtjes koken. Na afkoelen filteren b.v. door een linnen doek.Giet nu de olie in een fles en sluit deze goed af. Als olie b.v. een zonnebloemolie nemen.

PESSARIA

Dit zijn pillen of proppen, met in wasachtige stof opgelost geneesmiddel, die in de vagina worden ingebracht

POEDERS

Poeders verkrijgt men door het gedroogde kruid in een vijzel fijn te stampen of soms ook door malen, b.v. in een koffiemolen.

Roken

Als voorbeeld het roken van tabak. Zo kan men evenwel ook andere kruiden dan tabakskruid roken in een sigaret of pijp. Hennep roken verlaagt de stress en geeft ontspanning. Het roken van tabak met daarin doornappelblad gaf ontspanning bij astmapatiŽnten enz.

SAP

Door een kruid in een sapcentrifuge uit te persen verkrijgt men het sap van de plant. Dit is soms beter dan bestanddelen extraheren met water of alcohol. De methode is zeer geschikt voor bladplanten als kleefkruid, citroenmelisse, sint-janskruid, en venkel; daarnaast voldoet het goed voor vele soorten vruchten. Meestal is 3 x daags een dessertlepel voldoende.Ook in een koelkast blijft het sap maar enkele dagen bruikbaar.

SIROOP

Suiker of honing kan als conserveermiddel toegevoegd worden aan kruideninfuses en afkooksels. Dit is ideaal voor hoestsiropen want door die zoetheid verkrijgt men een kalmerende werking erbij. Voeg 1/2 liter vloeistof toe aan 0,5 kg ongeraffineerde suiker of honing. Verhit het mengsel in een gietijzeren of roestvast stalen pan, waarbij men constant roert om het mengsel te laten oplossen in elkaar. Daarna in flessen bewaren met kurk om ontstane dampen van nagisten te laten verdwijnen.

THEE

Een thee van kruiden is makkelijk gezet. Doe 1 a 2 theelepels gedroogd kruid op een kopje net gekookt heet water. Laat dit enkele minuten trekken, filtreer het en drink 3 glazen per dag ter bevordering van de genezing.

Tinctuur

Dit is een alcoholisch extract van de werkzame bestanddelen. Men laat een mengsel van kruid en alcoholische drank weken. Men kan daarvoor glycerol nemen, dit kost weinig en ideaal voor kinderen i.p.v. alcohol. De meeste tincturen worden gemaakt vasn 25% alcohol in water. Wodka is het meest geschikt omdat daar minder minder smaakstoffen of kruidenbestanddelen in voorkomen. Rum daarentegen helpt beter de smaak te camoufleren van minder smakelijke kruiden. Ook de gewone borrel is er goed voor te gebruiken. Standaardtincturen hebben als verhouding ongeveer 1 gewichtsdeel kruid op 5 volumedelen alcohol/water (bv. 1 kg kruid op 5 liter borrel). Sommige plantendelen als wortel, schors en kruiden, die veel hars of etherische olie bevatten, worden commercieel geŽxtraheerd in een mengsel van 50 a 60 % alcohol. Voor thuisgebruik is echter 30 % genoeg. De tinctuur is wel iets zwakker, maar wordt toch wel enigszins gecompenseerd door het zelfgeplukte versere kruid.

Tonische wijn

Tinctuurachtige extracten kunnen ook met wijn gemaakt worden, maar deze zijn meestal niet goed houdbaar. Het laten trekken van kruid in wijn was vroeger een traditionele gebruik. Het is een fantastisch geneeskrachtig drankje. Echter geen jaren bewaren

Zalven

Zalven bevatten olie of vet en vormen een aparte laag op de huid. Ze komen met name van pas als de huid al zwak of zacht is. De eenvoudigste manier is het gedurende enkele uren verhitten van gedroogde kruiden in gesmolten reuzel of vaseline. Ook is emulgeerbare zalf bij de meeste drogisten te koop.

Zetpillen

Dit zijn pillen of proppen, met in wasachtige stof opgelost medicijn, die in de anus worden ingebracht. Ze worden vaak gebruikt wanneer de behandeling van het onderste deel van de darm nodig is en anders de medicijnen afgebroken zouden worden tijdens het spijsverteringsproces

Tekst is overgenomen van de site van Albert Luttikhuis, met dank voor de toestemming.

Bron: www.luttikhuis-a.myweb.nl

Infusie (Aftreksel, tisane, kruidenthee)

J.W. Waterhouse: The magic circle (1886)

Een theelepel van het gedroogde of twee theelepels van het verse kruid worden overgoten met een kop kokend water. Laat dit 10 minuten afgedekt trekken, om te vermijden dat eventueel aanwezige etherische oliŽn te snel verdampen. Zeef vervolgens en laat de infusie bij voorkeur afkoelen tot lichaamstemperatuur (nog steeds afgedekt). Drink in kleine slokjes op.
Een infusie bevat de wateroplosbare bestanddelen van het kruid. De etherische olie zal hooguit bovenop drijven of zich tussen aftreksel en deksel in de lucht bevinden. Snel even ruiken aan het drankje dus, om daarvan ook een beetje binnen te krijgen.

Een infusie is het meest geschikt voor kruiden die hun werkzaamheid danken aan glycosiden, looistoffen, slijmstoffen of saponines (zie 'inhoudstoffen'). Afkooksel (Decoct)

De kruiden worden aan koud water toegevoegd en het geheel wordt -in een gesloten pan- opgewarmd en 10 tot 30 minuten gekookt. Hoe 'houtiger' de plant is, des te langer de kooktijd.

Een afkooksel wordt vooral bereid van de schors, de wortels, of eventueel de houtige delen van planten die glycosiden, looistoffen, slijmstoffen of saponines (zie 'inhoudstoffen') bevatten.
(Terug naar boven)

Tinctuur (alcoholaat)

Een tinctuur bevat de alcoholoplosbare inhoudstoffen van een plant.
De verse of gedroogde plant wordt gedurende langere tijd (meestal drie weken) gemacereerd (geweekt) in alcohol. Dagelijks een keer schudden.
Sommige planten staan hun inhoudstoffen gemakkelijk af aan een alcoholoplossing, zelfs als het alcoholgehalte aan de lage kant is (40%). Bij andere planten is het belangrijk dat het alcoholpercentage hoog genoeg is, met name die planten waarbij de inhoudstoffen moeilijk in water, maar wel in alcohol oplossen. Zelf neem ik altijd het boekje 'Making Plant Medicine' van R. Cech als leidraad.
Houd er bij het gebruik van vers kruid ook rekening mee dat het watergehalte van het kruid vaak rond de 70% ligt. Als je dan een tinctuur bereidt op basis van 50 gram kruid en 100 gram alcohol van 50%, dan krijg je een tinctuur waarvan het alcoholgehalte niet 75% is, maar slechts een goede 40%. Bij gebruik van alcohol van een nog lager percentage kan ook de houdbaarheid een probleem worden. Als je gebruik maakt van alcohol met een hoog percentage, dan is een tinctuur in principe onbeperkt houdbaar en kun je in elk geval uitgaan van een houdbaarheid van 5 jaar.
Let op: In BelgiŽ is het wettelijk niet toegestaan om zelf tincturen, anders dan voor strikt persoonlijk gebruik, te maken.
(Terug naar boven)

Maceraat (geÔnfuseerde olie)

(vb: Sint-Jansolie, Calendulaolie) Het bij voorkeur gedroogde kruid wordt toegevoegd aan een koudgeperste plantaardige olie, liefst van biologische teelt. Dit wordt in een glazen pot op een warme plaats of in de zon gedurende een drietal weken weggezet. Nadien filteren en in donkergekleurde flesjes doen, donker en koel bewaren.
(Bij gebruik van vers kruid zal er ook water uit het kruid in de olie terecht komen, waardoor de olie minder goed houdbaar is.)

Zelf gebruik ik voor uitwendig gebruik bij voorkeur de heel stabiele, maar niet echt goedkope jojoba-olie (die in feite geen olie is maar een op kamertemperatuur vloeibare was). Een andere optie is bv amandelolie, waaraan 10 % tarwekiemolie of teunisbloemolie is toegevoegd (om het proces van ranzig worden - oxideren - te vertragen). Vaak wordt ook olijfolie gebruikt, maar niet iedereen houdt van de toch typische geur ervan.
Sensei, webmaster van de "Heksentuin" (zie ook bij 'links') gaf mij het volgende recept: - 65% amandelolie - 25% werkzame olie (bijv. saffloer, tarwekiem, olijf,abrikozenpit, of een maceraat)
- 10% jojoba-olie
Sensei zegt hier nog over: "Als ik etherische olie toevoeg, is dat meestal in een concentratie van 1-3% (voor massage-olie, waar je als therapeut met je neus pal boven hangt) of 3-6% (voor cosmetische en medicinale olie). Dat komt dan in mindering op het percentage amandelolie. Ook als je meerdere vette oliŽn wilt gebruiken (bijvoorbeeld een wolverlei- of goudsbloemmaceraat plus saffloer - de etherische olie van wolverlei of goudsbloem is vrij duur), verminder je het percentage amandelolie dienovereenkomstig.
Abrikozenpitolie is een aanrader voor erotische massage-olie."
(Terug naar boven)

Kruidenazijn

Overgiet een handvol kruid met 0.5 l wijn- of appelazijn. Laat de azijn gedurende 14 dagen op een warm plekje trekken. Zeven en bij voorkeur nog eens door een papieren filter gieten. Kruidenazijnen worden niet alleen culinair toegepast, maar ook bv als reinigingslotion (zie bv ook bij vlierbloesemrecepten) of soms medicinaal, en dit bv ter vervanging van een tinctuur. (Terug naar boven)

In tegenstelling tot de bovenstaande bereidingen, die met simpele middelen, die iedereen in huis heeft, te maken zijn, vergen de volgende een meergespecialiseerde apparatuur:
Etherische olie (Aromatische, vluchtige, essentiŽle olie).

Etherische oliŽn zijn geurige en erg vluchtige oliŽn, die in open lucht min of meer snel verdampen (in tegenstelling tot de "vette" oliŽn). Hun consistentie lijkt dan meestal ook veel meer op die van water dan op die van olie.
Ze hebben een ingewikkelde scheikundige samenstelling, maar meestal bevatten ze alcoholen, esters, ketonen, aldehyden en terpenen.
De meeste etherische oliŽn worden bekomen door stoomdestillatie (lavendel,roos, munt..). Anderen, met name de citrusschil-oliŽn, worden geperst (knijp eens in een stukje sinaasappelschil dat je in het duister bij een kaarsvlam houdt: de vonkenregen die je ziet zijn verbrandende minidruppeltjes EO).
Sommige 'etherische oliŽn' (de aanhalingstekens gebruik ik om aan te geven dat deze soms niet als echte EO worden beschouwd) worden bekomen door solventextractie, wat er op neerkomt dat plantenmateriaal aan een oplosmiddel wordt toegevoegd, waarin het een tijdlang 'trekt', vervolgens laat men het oplosmiddel verdampen. Wat overblijft wordt 'absolue' genoemd.(Vroeger was enfleurage een stap in dit proces, maar dat uit te leggen zou me wellicht te ver lijden.) Jasmijnolie is enkel verkrijgbaar als absolue.
Een recente methode, die niet voor alle planten bruikbaar is, is de EO-extractie door middel van CO2. De hierdoor bekomen EO zou kwalitatief de olie in de plant beter benaderen dan die bekomen door stoomdestillatie, omdat bij CO2-extractie veel lagere temperaturen gebruikt worden. Voorlopig wordt het proces weinig toegepast omwille van de hoge kostprijs. Eveneens van recente datum is de extractie door percolatie of hydro-diffusie, maar ik weet niet hoe de kwaliteit van deze oliŽn is. Kwaliteit van Etherische oliŽn

Een vaak gestelde vraag is: 'Welke etherische oliŽn zijn betrouwbaar, welk merk van etherische oliŽn kan ik vertrouwen'.
Een paar vuistregels zijn alvast mogelijk: Een flesje waarop staat: 'parfumolie' of 'bestemd voor gebruik in een parfumbrander' is waarschijnlijk niet betrouwbaar, is waarschijnlijk een kunstmatig geurtje, zelfs als er de naam van een plantengeur op staat.
Als er zich in het assortiment planten bevinden, die geen echte leverancier van etherische olie zijn, is de rest waarschijnlijk ook niet echt (bv 'groene appel, appelbloesem').
Hoe zijn de prijzen van de verschillende oliŽn? Is lavendel even duur als roos? Laten staan die handel... Roos is veel kostbaarder... je moet rekenen op zo'n 25 Euro voor 1 mililiter (dus zo'n 20 druppels!).

Zelf heb ik vertrouwen in de etherische oliŽn van het Duitse Primavera (Engelse versie) en van het Belgische bedrijfje Biover. Ook Chi wordt door veel mensen voldoende betrouwbaar geacht.
(Terug naar boven)

Hydrolaat

(bv rozenwater, oranjebloesemwater) Hydrolaten vormen een bijproduct van de destillatie van etherische olie. Bij de productie van EO wordt dus stoom gebruikt, die de EO uit de plant doet verdampen. Vervolgens wordt de resulterende geurige stoom afgekoeld. In het vat met het afgekoelde product vormt zich een laagje olie bovenop het water, doch ook het water bevat nog tal van geurige bestanddelen. Dit water noemt men een hydrolaat.

www.annetanne.be/basistechnieken 16 mei 2004

Natuurlijkerwijs.com
Bereidingswijzen

klapper de r

Naar het begin van deze tekst.


Deze tekst in het gehele browser-venster plaatsen.

Klik linksboven in het browser-venster op de pijl naar links om terug te komen bij de vorige situatie.